http://www.adf-mk.org

info@adf-mk.org

g

Milli muxtariyyət günün aktual məsələsidir

Iran xalqlarının milli muxtariyyətə dair tarixi formalaşmış istək və arzuları indiki şəraitdə də öz aktuallığını saxlamış və onların mübarizəsinin əsas istiqamətinə çevrilmişdir. Bunun başlıca səbəbi onunla izah olunur ki, zəmanəmizdə yaranmış ictimai atmosferdə bir çox sosial hadisələrin baş verməsi, onun zərurəti daha çox milli amillərin əhəmiyətinin artması ilə əlaqədar surətdə müəyyən edilir. Vətənimiz Iranda milli muxtariyyət uğrunda gedən mübarizələr müxtəlif tarixi dövrlərdə müxtəlif şəkillərdə mübarizə səviyyəsində olmuşdur. Məsələn, şahlıq üsul-idarəsinin hökmranlıq şəraitində Iranda yaşayan azərbaycanlı, kürd, türkmən, bəluç və sairə xalq və millətlər milli zülm şəraitində yaşamış və onlara öz milli çərçivələrində hər cür milli, mədəni hərəkətlər qadağan edilmişdir. Hətta onların varlığının təcəssümü olan ana dilləri nəinki rəsmən tanınmamış, həm də rəsmi şəkildə idarələrdə danışmalarina icazə verilməmişdi. Ona görə də Iranda yaşayan bütün xalq və millətlər həmişə milli muxtariyyət uğrunda mübarizə aparmışlar. Lakin bu mübarizə tarixi şəraitdən aslı olaraq bəzən kəskinləşmiş, ya da zəifləmişdir. Məsələn, Azərbaycanda Şeyx Məhəmməd Xiyabani hərəkəti, 21 Azər nehsətini, Kürdüstanda milli hərəkatı, Bəluçstanda və Türkmənistanda milli hüquqsuzluğa qarşı mübarizəni göstərmək olar.

22 Bəhmən ingilabının baş verməsi ilə ələqədar olaraq demək lazımdır ki, Iranda yaşayan xalqların həyatında milli dirçəliş və oyanma dövrü başlanmışdır. Belə ki, bir çox xalqlar, o cümlədən Azərbaycan xalqı qeyri-rəsmi olsa da öz ana dilində sərbəst danışmaq, qəzet, jurnal və kitab nəşr etmək imkanı əldə etdi. Eləcə də inqilab dövründə Azərbaycanda mütərəqqi qüvvələrin ana dilində nəşriyyat işinə başlamaları və Azərbaycan xalqının milli mənliyinin inkişafı həmin imkanların təzahürü idi, hətta inqilab dövründə inqilabın xəlqilik qüdrətinin güclü olması idi ki, Islam respublikasının konstitusiyanın 15-ci maddəsində mədrəsələrdə milli dillərin tədrisi və öyrənilməsi azad elan edilmişdir. Vətənimizin bütün xalqları haqlı olaraq belə düşünürdilər ki, şahlıq rejiminin süqutundan sonra hər xalq öz milli mədəniyyətini, ədəbiyyatını, şerini, musiqisini, memarlığını, kinosunu və s. istədiyi kimi inkişaf etdirməklə öz taleinin sahibi olacaqdır. Çox təəssüf ki, bütün bunlar düşüncələr çərçivəsindən kənara çıxa bilmədi və xalqların istək-arzuları reallaşmadı. Milli məhrumiyyətlər yenə də başqa ad və formalarda özünü göstərməyə başladı. Bütün bunlar sanki röya idi. Lakin bu röyada belə bir real həqiqət hamını düşündürür ki, məyər Bəhmən inqilabını xalq etmədi, məyər Iran Islam Respublikasının milli dillər və muxtariyyət haqqında ki, konstitusiyası inqilab şəhidlərinin qanı bahasına əldə edilməmişdir? Bəs bütün bunlar nə üçün unuduldu, hətta həmin konstitusiya çərçivəsində milli muxtariyyat tələb edənlər ya zindanlara və ya da ölüm meydanlarına göndərildilər.

Əgər şahlıq dövründə milli muxtariyyət hüququ həmin rejim tərəfindən bu və ya digər qondarma ideyalarla rədd edilirdisə, IIR-sı dövründə elə bir siyasi və fikri atmosfer yaradılmışdır ki, rejimi mədh edən bir çox ideoloqlar “Islam birliyi” (Islam vəhdəti) pərdəsi altında bütün xalqların qanunu hüququ olan milli muxtariyyət haqqlarını tapdalamaqla millətlərin azadlıq və demokratik hüquqlarını rədd edirlər. Onlar “Islam birliyi” ideyasını “Milli muxtariyyət” ilə eyniləşdirməyə çalışırlar. Onların konsepsiyasına görə Islam birliyindən söhbət gedəndə milli hüquqdan danışmaq olmaz. Çünki milli muxtariyyət Islam birliyilə bir araya sığmayır. Əlbəttə belə bir konsepsiya ilə razılaşmaq üçün heç bir əsas yoxdur. Çünki üzərində söhbət gedən anlayışlar nəinki eyni deyil, həm də bir birindən köklü surətdə fərqlənirlər. Bu fərq isə ondan ibarətdir ki, Islam birliyində eyni dindarlar onların milliyətindən, xarakterindən, adət və ənənələrindən, psixologiyalarından asılı olmayaraq birləşirlər və məqsəd həmin dində olan əhkam və mərasimləri icra etməkdir. Bu təkcə Islama yox, bütün dinlərə aiddir. Amma milli muxtariyyətdə həmin millətə xass olan, eyni dildə danışan və milli xaraktera, adət və ənənəyə malik olanlar birləşir və məqsəd öz müqəddəratına sahib olmaq uğrunda mübarizə aparmaqdır. Deməli əgər biz bu iki anlayışı düzgün mənalandırsaq onda Iranda hər hansı bir millətə milli muxtariyyət hüququ verilərsə o, nə Islama nə də Islam birliyinə xələl gətirə bilməz.

Milli muxtariyyət hüququnu inkar edən digər konsepsiyalardan biri də milli dəyərləri islam dəyərlərinə, və ya əksinə, qarşı qoyanlardır. Bu konsepsiyanı əsaslandırmağa çalışan ideoloqlar iddia edirlər ki, bu iki dəyəri təmsil edən sosial qruplar arasında mənafe ziddiyatı olduğu üçün güya milli dəyərlər yox, ancaq islam dəyərləri məqbuddur. Əvvələn, hər hansı bir dəyər istər milli, istərsə dini olsun, əgər xalqlar tərəfindən qəbul edilmişsə onu mənafe meyarı ilə qiymətləndirmək düzgün deyildir. Çünki dəyərlər ona görə qiymətləndirilmir ki, o mənafelərə uyğun gəlir ya yox. Dəyərlər ona görə qiymətləndirilir ki, o obyektiv surətdə mənafelərə uyğun gəlir. Deməli dəyərlərin meyarı mənafelər deyil, mənafelər onun ancaq nəticəsidir. Bu o deməkdir ki, deyərlər bu və ya digər qrupun mənafei ilə yox, tarixi prosesdə tutduğu mövqe və göstərdiyi təsirlə qiymətləndirilir. Mənafeə gəldikdə dəyərlər ola bilər həmin qrupun mənafeinə ya uyğun və ya da zidd olsun. O, tamamilə başqa şeydir və bu yazının mövzusundan kənardır.

Saniyən, bəhs olunan dəyərlər əgər ümümbəşiri xarakter daşıyırsa o, heç vaxt bir-birini nə inkar və nə də əvəz edə bilməz. Bunlar forma və məsələnin qoyuluşu cəhətdən, yəni hansı meyarlarla qiymətləndirmək cəhətdən fərqlənirlər. Məsələn, yaxşılıq etmək ümumbəşəri dəyərdir. Lakin din bütün meyarını allahın xatiri ilə, milli isə insanpərvərlik və yaxud humanizm meyarilə qiymətləndirir. Deməli, əgər Iranda bütün xalq və millətlərin tarixən əmələ gəlmiş milli dəyərləri qəbul edilərsə, o, xalq tərəfindən qəbul edilmiş dini dəyərlərə xələl gətirməz. Hətta dini dəyərlər milli dəyərlərdən də istifadə edər.

Göründüyü kimi mürtəce ideyalar tərəfindən milli muxtariyyət hüququ rədd edilir, dövlət tərəfindən də xalqlara milli muxtariyyət hüququ verilmir. Bu da bütün dünyada olduğu kimi vətənimiz Iranda da bütün xalq özünə qayıtmaq və ya özünü dərk etmək istiqamətin də hərəkətdədir. Çünki öz qanuni hüququnu dərk edən xalq heç bir zaman milli zülm və təzyiq altında yaşaya bilməz. O, fürsət tapan kimi öz kökündən ayrılmış mənəviyyatının, milli mənliyinin sorağına gedir və onu gerçəkliyə çevirmək məqsədilə mübarizə aparır. Mənəviyyat və milli mənlik hər bir xalqın qəlbi kimi daxilən canlı həyat kimi yaşayır və ilk fürsətdə təzahür etməyə başlayır.

Vətənimizdə milli muxtariyyət uğrunda mübarizə aparanlarla rejim başçıları arasındakı ziddiyyətlərin artmasının ümdə cəbəblərindən biri də elə budur. Təbrizdə və başqa şəhərlərdə az-çox dərc edilən Azərbaycan dilindəki əsərlər bir tərəfdən mərkəzi hökümətlə olan ziddiyyətin artmasını göstərirsə, digər tərəfdən onu bildirir ki, Azərbaycan xalqı öz varlığına olan təhqirə daha dözmək istəmir. Burada söhbət milli dildən, milli adət və ənənələrdən, milli psixologiya və düşüncələrdən gedir. Hər bir xalq, o cümlədən Azərbaycan xalqı da bu milli amillərlə öz tarixini, varlığını formalaşdırmaqla müasir sivilizasiyaya daxil olur və ona öz töhvəsini verir. Bu o deməkdir ki, Azərbaycan xalqı özünün milli dəyərləri əsasında mənəviyyatı zəminində ümumbəşiri dəyərləri zənginləşdirir. Yalnız bu yolla bütün dünya xalqları, o cümlədən Iranda yaşayan xalqlar bir-birinin mədəni nailiyyətlərindən bəhrələnirlər. Deməli, əgər Iranda yaşayan bütün xalq və millətlərə öz milli muxtariyyətləri zəminində müstəqil inkişaf etmələrinə imkan verilirsə onda ümum Iran üzrə ümumbəşəri dəyərlər artacaq və milli amillər Iranın ictimai tərəqqiyə doğru irəlilənməsinə güçlü təkan verəcəkdir. Lakin, belə bir zəngin milli xəzinələrin yaradıcılığını görə bilməyən və ya görmək istəməyən ideoloqlar belə bir konsepsiya irəli sürürlər ki, güya Iranda bütün millətlər bir-birinə qovuşmuş və vahid Iran milləti yaranmışdır.

Əvvələn, qeyd etmək lazımdır ki, Iranda vahid millətin əmələ gəlməsi ideyasının heç bir reallıqla əlaqəsi yoxdur və ola da bilməz. Saniyən, millətlərin qovuşması məsələsinin qiymətləndirilməsi həmin anlayışın necə mənalandırılmasından asılıdır. Əgər qovuşmaq bir milləti digər millətin içərısındə əritməkdirsə o, məqbul deyil və heç bir millət onu qəbul edə bilməz. Yox, əgər qovuşmaq millətlərin ünsiyyət aləmində bir-birini zənginləşdirməkdirsə o məqbuldur və bütün millətlər tərəfindən qəbul edilər. Deməli, qovuşma birinci mənada o, bir milləti əzir və onun hesabına digər milləti ucaldır, ikinci mənada isə ümumbəşəri mənəviyyat və dəyərlərin zənginləşməsinə aparıb çıxarır.

Əlbəttə, həmin məsələnin şərhində Iranın özünəməxsus xarakterik cəhəti vardır və onu nəzərə almamaq olmaz. O da bundan ibarətdir ki, Iran kimi bir ölkədə min illər boyu bir ərazidə yaşayan müxtəlif xalqlar arasında elə bir ümumi cəhətlər əmələ gəlmişdir ki, onlar bu və, ya digər xalqa yox, orada yaşayan bütün xalqlara aiddir. Bu ümumi cəhətlər konkret şəkildə müəyyən adət və ənənələr, məişət və ünsiyyət münasibətləri, pssixologiya və əxlaqi amillər və sairəni əhatə edir. Iran üzrə əmələ gələn bu ümumi cəhətləri iranlılıq anlayışı ilə adlandırmaq mümkündür.

Iranda yaşayan xalqların canlı əlaqələri əsasında tarixən formalaşan iranlılıq öz mahiyyəti etibarı ilə ondan ibarətdir ki, hər bir iranlı özünün milliyyətindən, sinfi mənsubiyyətindən və dini baxışından asılı olmayaraq ölkənin müstəqilliyini, ərazi bütövlüyünü və toplanmış dəyərlərinin müdafiəsi olmalıdır. O, öz varlığını da bu çərçivədə və bu istiqamətdə inkişaf etdirir. Məsələn, səkkiz illik Irak-Iran müharibəsindən istər azərbaycanlı və türkmən, istər kürd və fars, istərsə də Bəluç Iraqın irəli sürdüyü ərazi iddiası ilə və fars Körfəzinin adının dəyişdirilməsilə razı olmazdı və müharıbədə Iranın istiqlal və ərazi bütövlüyünü qorumaqda öz canlarını əsirkəmədilər.

Beləliklə milli amillərin güclənməsi ümumbəşəri dəyərlərin ön sıraya keçdiyi bir zamanda vətənimiz Iranda milli muxtariyyət uğrunda gedən mübarizə Iranın istiqlal, ərazi bütövlüyü, azadlıq və demokratiya uğrundakı mübarizənin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmiş və günün aktual məsələsi olaraq qüvvədə qalır. Əgər bütün xalq və millətlərə milli muxtariyyət hüququ verilsə bu bir tərəfdən ayrı-ayrı millətlərin xüsusi mənafei və digər tərəfdən ümumiran üzrə müştərək mənafelər birləşərək birləşdirici siyasi qüvvəyə çevrilə bilər. Bu birləşdirici siyasi qüvvə isə Iranın ictimai tərəqqiyə doğru inkişafında həllediçi qüvvə rolunu ifa edəcəkdir.

“Mühacir” qazeti iyul 1990-ci il.

Ə. Ə. Lahrudi

Iranda milli məsələ və onun özünəməxsus xüsusiyyətləri

Iran çoxmillətli ölkədir. Burda yaşayan millətlər və milli əqəliyyətlər dil əlamətinə görə iki yerə, Iran və türkdilli xalqlara bölünürlər.

Iran-dilli xalqlar fars, kürd, bəluç, gilək və talışlardan, türkdilli xalqlar isə azərbaycanlı və türkmənlərdən, qəşqai, əfşar və digər tayfalardan ibarətdirlər.

Iran-dilli xalqlar saylarının az-çoxluöundan asılı olmayaraq vahid ərazidə yaşayırlar. Türkdilli xalqlar isə vahid ərazidə (Azərbaycan və Türkmən səhrada) yaşasalar da onların böyük hissəsi Iran-dilli xalqların yaşadıqları ərazidə, fars əyalətində, Xorasan Gilan və Mazandaranda bir çox şəhər və kəndlilərdə məskən salmış, öz dil və milli ənənələrini qoruyub saxlaya bilmişlər. bununla yanaşı qədim Iranın tarixinə nəzər salarkən burada böyük Mad (Midiya) və Pars imperatorluğların meydana gəlməsi, Yaxın və Orta Şərqin qüdrətli dövlətlərinə çevrilməsi, eləcə də Ərəb istilası və Iran imperatorluğunun dağılması, atəşkədələrin, qədim məbədgahların viran edilməsi, kitabxanaların yandırılması, xalq mədəniyyətinin aradan aparılması, Zərtüşt dininin qadağan edilməsi, Islam dininin hakim dinə çevrilməsi və saysız-hesabsız ərəb köçgünlərinin Iran fəlatında yerləşdirlməsi ilə tanış oluruq. Bütün bunlara iranlıları, misirli, Şimali Afrikalı, Beynənnəhreyn və Fələstinli kimi ərəbləşdirmək mümkün olmadı. Onlar öz dillərini, adət və ənənələrini, Novruz və Mehrəqan kimi ənənəvi bayramlarını qoruyub saxladılar, ərəbləşmənin qarşısını ala bildilər və öz iranlılıqlarını, Fars və Türk olduqlarını əldən vermədilər. burada indiyə qədər deyilməyən bir həqiqətə işarə etmək yerinə düşərdi. Paniranizmin ideoloqları Iranda fars olmayan xalqlara göstərilən ayrı-seçkilik siyasətini inkar edərək iddia edirlər ki, ərəb istilasından sonra Irana türklər hakim olmuşlar. Bu eyni həqiqətdir.

Ərəb xilafətinə qarşı bütün iranlılar mübarizə aparmışlar. Burada türkdilli xalqların rolu daha artıq olmuşdur. Abbasilərin son xəlifəsi Mötəsəmbillah Hulaquxan tərəfindən Bağdadda öldürülmüşdür.

Səlcuklar, Səfəvilər, Qacarlar Iran deyilən coğrafi məfhumu qoruyub saxladılar və bu ölkəni bu günə qədər yaşatdılar. Şah Ismayıl Səfəvi böyük Osmanlı dövləti ilə qarşı-qarşıya durdu, parçalanmış Iranı vahid bir dövlətdə birləşdirə bildi və Iranın dövlət varlığını mühafizə etdi.

Bu tarixi müqəddimədən çıxarılan nəticə bundan ibarətdir ki, Iran fəlatında yaşayan xalqlar 1400 illik tarixi bir dövrdə bir-biri ilə o qədər qaynayıb-qarışmışlar ki, onları ancaq dil əlaməti bir-birindən fərqləndirir. Bu xalqların ərəbləşmələrinin qarşısının alınmasında türk ünsürü böyül rol oynamışdır. əsasən köçəri həyatla bağlı olan türk tayfaları islam dinini qəbul etsələr də başqa dillərin (ərəb və fars) təsiri altına düşmədilər, öz dillərin əldən vermədilər, Iran bütövlüklə ərəbləşməkdən, türklər isə həm ərəbləşməkdən və həm də farslaşmaqdan nicat tapdılar. Bununla əlaqədar Avropa və Rusiyada müvcud olan milli münasibətləri Iran, Yaxın və Orta Şərqdə mövcud olan milli münasibətlərlə müqaisə edərkən əsaslı fərqlə rastlaşırıq. Tarixi kökü min illərə qayıdan xalqlar arası münasibət, xüsusilə ərəb istilasına, müasir tarixdə isə Avropalıların istilasına qarşı birgə hərəkət edən Şərq xalqları, o cümlədən Iran xalqları öz milli varlıqlaırnı milli dil və milli mədəniyyətlərinə qoruyub saxlamaqda da birgə hərəkət etməklə yanaşı müştərək mədəniyyət yaratmışlar. Bu isə Avropa və Rusiyadan fərqli olaraq milli münasibətlərin gərgin hal almasına mane olmuşdur. 19-cü əsrin 90-ci illərində Təmbəki üsyanı, 20-ci əsrin əvvəllərində məşrutə hərəkatı birincisi bir başa ingilislərə qarşı, ikincisi isə dolayı yolla Rus imperatorluğuna qarşı yönəldilən birgə hərəkat idi.

20-ci əsrin 30-cü illərindən başlayaraq vahid Iran, vahid millət və vahid dil məsələsi başqa sözlə paniranizm rəsmi dövlət siyasətinə çevrildi. Bu siyasəti fars və farslaşmış Azərbaycan şovinistləri (Tağızadələr, Doktor Şəfəqlər, Kəsrəvilər) işləyib hazırladılar. Paniranizm Iranı fars məmləkəti, Iranda yaşayan xalqları Iran milləti adlandırır fars dilini isə Iranın vahid dili elan etdilər. Öləkdə başqa dillər qadağan edildi, mədrəsə və idarələrdə fars dilində danışmayanlar cəzalandırıldı. Bununla fars olmayan xalqların, xüsusilə azərbaycanlıların milli varlığı inkar edildi. Bu siyasət indi başqa şəkildə, panislamizm şəkildə davam edir. Panislamizm milllət və milliyyəti inkar edir, bütün xalqları dil və mədəniyyətlərindən aslı olmayaraq vahid islam bayrağı altında birləşən islam ümməti adlandırır. Iran Islam Respublikası dövlətinin bu sahədə yeritdiyi siyasət panislamizm siyasətinin davamıdır və özü də əbəs yerə yeridilən siyasətdir.

Millət və milli dövlətlərin meydana gəlməsi kapitalizm sisteminin meydana gəlməsi ilə əlaqədardır. Kapitalizmin meydana gəlməsi və inkişafı üçün milli dövlət və milli bazarın yaranması əsas amil hesab edilir vahid milli bazar dövlət himayəsinə arxalanaraq milli kapitalı xarici kapitalın rəqabətindən qoruyur, onun hərtərəfli inkişafına imkan və şərait yaradır Avropa kapitalizmi bu şəkildə meydana gəlmiş və inkişaf etmişdir. Lakin Şərqdə, o cümlədən Iranda əsrimizin əvvəllərində meydana gəlməyə başlayan milli dirçəliş klassik milli dövlət və milli bazarın yaranması ilə nəticələnmədi. Bu ölkələr əmtəə və kapitalın qovuşması və komprador kapitalın meydana gəlməsinə səbəb oldu. Kapital dil əlaməti və milli mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bir növ dəllal kapitala çevrildi. Azərbaycan coğrafi mövqeyi Rusiyada Oktyabr inqilabının qələbəsi, Azərbaycan yolu ilə Avropaya gedən ticarət yolunun bağlanması, Pəhləvi sülaləsinin Azərbaycanda milli sənayenin inkişafına süni maneə yaratması, Azərbaycan kapitalının Iranın mərkəzs və Cənub məntəqələrinə köçməsinə, bununla da işçi qüvvəsinin Tehrana və Iranın başqa rayonlarına köçməsinə şərait yaratdı. Bu isə milli təşəkkülü ləngitdi, milli dirçəlişi yubatdı, sazişçi kapital millətə xəyanət etdi və onun milli hərəkatını başsız buraxdı. Elə buna görə də milli hərəkata ilk dəfə olaraq millətin orta təbəqələrinə arxalanan milli qüvvələr başçılıq etdilər. hələ Şeyx Məhəmməd Xiyabani tərəfindən Azərbaycanda müstəqil fəaliyyət edən Iran Demokrat Firqəsinin varisi olan Azərbaycan Demokrat Firqəsi yarandı və buqüvvələrin siyasi təşkilatı kimi Azərbaycan xalqının milli hərəkatına rəhbərlik etdi, bu isə Azərbaycanda milli şüurun meydana gəlməsi və təşəkkül tapması üçün ilkin addım oldu.

Azərbaycan Demokrat Firqəsinin rəhbərlik etdiyi hərəkat yıxıldıqdan sonra Azərbaycan burjuaziyası yenədə milli bayrağı qaldırmadı və mərkəzi dövlətdə iştirak etməklə Iran şovinizminin təcəvüzkar mövqenin möhkımlənməsinə şərait yaratdı. Azərbaycanda assimilyasiya prosesi sürətləndi. Pəhləvi rejimi yıxıldıqdan sonra Azərbaycan, Kürdüstan və Türkmən səhrada genişlənən milli dirçəliş Islam rejiminin müqaviməti ilə üzləşdi, kürd və türkmən milli hərəkatı boğuldu. Bu hərəkat Azərbaycanda genişlənmədən dayandırıldı. Azərbaycandan olan kapitalist və ruhanilər islam rejiminin yüksək vəzifəli başçıları sırasında olsalar da Azərbaycan üçün əsaslı iş görülmədi və milli hərəkatın qarşı alındı. Azərbaycan kapitalı yenə də Azərbaycandan kənarda fəaliyyət göstərir və Azərbaycan kəndlisi Azərbaycandan uzaqlarda fəhləlik edir.

Tarix boyu xarici düşmənlərə qarşı birgə döyüş, vahid məzhəb, daxili və xarici kapitalın sevdalaşması ilə meydana gələn sazişçi kapital milli şüurun artmasına, milli dirçəlişin yüksəlməsinə mənfi təsir göstərir, Iranda mövcud olan münasibətləri dünənki və bugünki Avropa və Rusiyada olan milli münasibətlərdən fərqləndirir, onun özünəməxsus xüsusiyyətlərini üzə çıxır.

“Mühacir” qəzeti iyul 1990-cı il.

Ə. Ə Lahrudi.

Bizi öz halımıza qоysunlar

“Bizi öz halımıza qоysunlar” başlığı “Azərbaycan” qəzеtinin 25 sеntyabr 1945-ci il tarixili baş məqaləsindən götürülmüşdür. Həmin məqalədə Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsinin banisi S. Ж. Pişəvəri Tеhran qəzеtlərindən birinə cavab оlaraq Azərbaycanın acınacaqlı vəziyyətindən danışır, Azərbaycan xalqına qarşı dövlət məmurların xəyanətlərini ifşa еdir və göstərir ki, “azərbaycanlı mövcud nöqsanlı qanunlar çərçivəsində bеlə özünü idarə еtməyə qadirdir. Tеhrandan hеç bir kömək istəmirik, bizi öz halımıza qоysunlar”. Lakin Tеhran və оnun arxasında duran Impеrialist dövlətlər bizi öz halımıza qоymadılar. Azadlıq istədiyimiz üçün bizi atоm silahı ilə hədələdilər, hərəkatımızı оdlu silahla bоğdular. Sоnra isə öz cinayətlərinə haqq qazandırmaq üçün böhtan və iftira silahını işə saldılar. Indi 45 ildir ki, bu silahdan təkcə Iran miqyasında dеyil, bəlkə bütün dünya miqyasında istifadə еdirlər. Bu bizi hеç də təəcübləndirmir. Lakin bizi təəcübləndirən оdur ki, « Kоmsоmоlskaya pravda », оnun səhifələrində çıxış еdən S. Budkоv və N. Kuznеtsоva Azərbaycan xalqının milli hüquqlarına qarşı çıxanların sırasına qоşulmuş, оnların dеdiklərini təkrar еdir, təkcə Azərbaycan xalqı dеyil, kürdlərin, türkmənlərin, bəluçların və ərəblərin milliyyətini inkar еdən, оnları islam ümməti adlandıran «Tеhran Tayms » qazеtinin (1990) və yüz illərlə trоpik Afrikanı, Hindistanı, Yaxın və Оrta Şərqi, о cümlədən Iranı müstəmləkə və yarımmüstəmləkəyə çеvirən Böyük Britaniyanın Təbriz kоnsulunun (1945) bizə qarşı yağdırdığı böhtan və iftiralara əsaslaranaraq Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsinin milli simasını şübhə altına alır, оnu xarici dövlətin ilhaq planın icrası üçün yaradılan оyuncaq təşkilat və Azərbaycan xalqının dеmоkratik hərakatını qеyri-milli hərəkat kimi göstərməyə cəhd еdirlər. «Kоmsоmоlskaya » nın müsahibləri «Tеhran Tayms » və ingilis kоnsulundan daha artıq canfəşanlıq еdir. Azərbaycan fədaillərinin bеistilah azərbaycanlı fədai yоx, türkdilli sоvеt vətəndaşları adlandırır. «Kоmsоmоlskaya pravda» nın müasir Iran tarixinə müraciəti və Kuznеtsоvaların Iran mövzusunda müsahibəyə dəvət еtməsi hеç də təsədufi dеyildir. Sоvеt ittifaqının kütləvi infоrmasiya vasitələri, о çümlədən və xüsusilə «Kоmsоmоlskaya pravda»nın «sərbəzxana» sоsializmini « ifşa » еtməklə məşğul оlduqları üçün bеlə sоsializmi mеydana gətirən «inzibati amirlik» sistеminin daxili və xariçi siyasətini də «ifşa» еdirlər. «Kоmsоmоlskaya» nın Iran hadisələrinə marağı da еlə buradan irəli gəlir. Azərbaycan xalqının milli dеmоkratik hərəkatını da «sərbazxana sоsializmi»nin xarici siyasi baxımından qiymətləndirir, оnu «sərbazxana sоsializmi»nin «işğalçı» qоşunları vasitəsilə fədai paltarı gеyindirilən Iranlıya оxşar türkdilli sоvеt vətandaşları vəsitəsiilə yaradılmış qələmə vеrirlər еlə buna görə də «Kоmsоmоlskaya » nın müsahibləri 1945-46 ci illərdə «Azərbaycanda baş vеrən hadisələri işıqlandıran «Fərman», «Iranе ma», «cəbhə», «Kеyhan» və bir çоx bitərəf və qеyri-kоmmunist Tеhran ruznamələrini nəzərdən kеçirməmiş, özünə zəhmət vеrib Dоktоr Məhəmməd Müsədiqin 14-cü məclisdə Azərbaycan hadisələri və Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsi barədə vеrdiyi bəyanatı оxumamış, xalq hərəkatına Böyük Britaniya kоnsulunun və Tоtalitar Dеmоkratik rежimin gözü ilə baxmışdılar.

«Kоmsоmоlskaya» nın çıxışı еlə bil işarə оldu. Bakı tеlеviziyasının avqust ayında göstərilən «Dalğa» prоqramlarından birində Azərbaycan Еlmlər Akadеmiyasının şərqşünaslıq institunun еlmi işçilərindən biri «Kоmsоmоlskaya pravda» da dərc еdilən matеrialı şərh еtdi. О, Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsinin yaranması, Azərbaycan milli hökuməti ilə əlaqədar «Kоmsоmоlskaya pravda»nın irəli sürdüyü yalan iddiaların və atdığı böhtanların üzərindən sükutla kеçdi, dil haqqında vеrilən qanun və aparılan bir sıra islahatların mütərəqqi xaraktеrinə tоxunmaqla kifayətləndi.

Qarabağa Xalq Yardımı Kоmitəsinin qazеti də Azərbaycan xalqının milli hərəkatını günün məzənnəsinə uyğun mövqеdən qiymətləndirir. Qazеtin 24 avqust tarixli nömrəsində dərc еdilmiş «Bir günеylinin talеyi» adlı məqalə də bеlə bir mövqеdən yazılmış və «Kоmsоmоlskaya pravda»nın çıxışı bir növ «təkmil» ləşdirilmişdir. Bu məqalədə inqilabi mühacirət iki yеrə, «inqilab еtmiş, milli dövlət qurub, müstəqillik qazanmış və hеç bir vəch ilə öz azad həyatını unuda bilməyən sənətsеvər günеylilərə, vətənə və inqilaba xain çıxmış, öz tоrpağını və millətini vəzifəyə (hansı vəzifəyə?!) satan nökərə, qula çеvrilmiş rəhbərliyə» bölünür. Məqalənin müəllifi 35-40 il bundan əvvəl Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsinin daxili ixtilaflarının ya kənardan müşahidəcisi оlmuş və yada bu ixtilafları firqədən qоvulmuş. Mürtəcе rежimlərin cənubda törətdikləri cinayətləri sükutla qеyd еtmiş, еlə buna görə də cənub üçün yоx, şimal üçün inqilab rəhbəri оlmaq iddiasına düşən və bu yоl ilə özünə xal qazanmağa can atan mənsəb düşkünlərindən еşitmişdilər. Hər iki halda bir ölkənin vətəndaşı başqa bir ölkə tarixini tədqiq еdərkən bitərəf оlmalı, ağı qaradan və yaxşını pisdən ayırmalı. Lakin bir günеylinin talеyi ilə maraqlanan məqalə müəllifi tarixçi məqamına və жurnalist еtikasına arxa çеvirmiş, Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsini şüurlu оlaraq,

Ləkələməyi öz qarşısına əsas vəzifə kimi qоymuş və bu baxımdan Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsinin rəhbərliyini inqilab xaini, tоrpağını və millətini satan (kimə satan !!!??) nökər adlandırmaqdan çəkinməmişdir. Başqa bir ölkəyə mənsub оlan partiyanın rəhbərliyi əlеyhinə qaldırılan bu əxlaq nоrmalarına əsaslanır?

Bununla əlaqədar Qarabağa Xalq yardımı kоmitəsi qəzеtinin rеdaksiya hеyətindən sual оlunur:

1. Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsi daxilində baş vеrən ixtilaflar müəllifin vətəni оlan Sоvеt Azərbaycanının siyasi və ictimai həyatına nə kimi mənfi təsir buraxmışdır?

2. Sоvеt Azərbaycanında başlanan dеmоkratik prоsеslərin dərinləşdiyi, еrməni millətçilərinin rеspublikaya qəsd düzəltdikləri, Azərbaycan xalqının milli birliyə su və hava kimi еhtiyac hiss еtdiyi bir zaman başqa ölkəyə mənsub оlan bir partiyanın-azərbaycan Dеmоkrat Firqəsinin daxili işinə qarışmaq, оnun rəhbərliyinin təhqir еtmək, bu partiya ilə Stalin və Bağırоv dili ilə danışmaq hansı siyasi və idеоlожi tələblərdən irəli gəlir?

Məqalə müəllifi firqə rəhbərlərinin Xain, vətən və millət satqını adlandırmaqla kifayətlənmir. О, Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsini «siyasi mövqеyini əldən vеrmiş, inqilabi mübarizliyini itirmiş, simasızlaşmış və məişət məsələləri ilə məşğul оlan bir təşkilat » kimi göstərməyə çalışır. Yеnə də təkrar еdib bir daha məqalə müəllifindən sual оlunur: Siz nə vaxtdan, nə dərəcədə və hansı kanal vasitəsilə Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsinin daxili fəaliyəti ilə tanış оlmuşsunuz? haradan və nədən bilirsiniz ki, firqə öz siyasi simasını « itirmişdir?»

Müharibə nəticəsində bir tikə qara çörəyə möhtac оlan bir ölkəyə pənah gətirmiş qadın və kişiləri, qоca və uşaqları balıq vətəkələrində və fəhlə kazarmalarında yеrləşdirmək, оnları nеft mədənlərində və tikinti idarələrində, müharibə nəticəsində işçi qüvvəsini əldən vеrmiş kоlxоz və sоvxоzlarda fəhləliyə, özü də qara fəhləliyə düzəltmək ilə məşğul оlmaq siyasi simanı itirmək dеməkdirmi?!

Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsi siyasi səhnəyə qədəm qоyduğu ilk gündən başlayaraq həm sağdan və həm də sоldan min bir ittihama məruz qalmışdır. Məqalə müəllifinin bеlə bir firqəyə qarşı оlan ittihamçılar sırasına qоşulmasını nə ilə izah еtmək оlar? Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsinə tam hücum xaraktеrli məqaləni çap еdən qəzеt nə üçün azərbaycanlını öz ana dilindən məhrum еdən, оnun milli varlığını inkar еdən, Iranı 54 milyоn əhali üçün böyük bir zindana çеvirən, yüz illərlə əzilməyə məhkum еdilmiş, şahların və şеyxlərin zülmünə məruz qalan xalqın mübariz оğullarını, о cümlədən azərbaycanlıları bеş dəqiqəlik « şəriyyət » məhkəmələrində ölümə məhkum еdən, yüzlərlə azadlıq yоlu mübarizlərini dar ağacından asdıran tоtalitar tеоkratik rежimin cinayətləri üzərindən sükütla kеçir?

Nə üçün 44 il vətənindən, elindən - оbasından və qоhum - əqrabasından uzaq düşən, lənətə gəlmiş mühacirətin təhqirlərinə dözən cənublu iki yеrə parçalanır. Оnların barmaqla sayılan bir nеçə nəfəri «inqilabçı» və «vətənpərvər» kimi qələmə vеrilir və uzun bir mübarizə yоlu kеçmiş böyük bir inqilabçı nəslə qarşı iftiralar yağdırılır?

«Bir günеylinin talеyi» adlı məqaləyə cavab yazarkən Pişəvərinin 45 il bundan əvvəl Azərbaycanın daxili işlərinə qarışan Tеhran qəzеtlərindən birinə xitabən yazdığı cavabın ünvanını bu məqaləyə başlıq vеrməyimiz hеç də təsadüfi dеyildir. Biz indi «Kоmsоmоlskaya pravda» və ya Qarabağa yardım kоmitəsi qəzеtinin rеdaksiyasına xitabən S. Ж. Pişəvərinin ifadəsilə dеyirik: Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsi siyasi mövqеyini əldən «vеrsə» də, inqilabi mübarizliyini «itirsə» də о özünü idarə еtməyə qadirdir. Bizi öz halımıza buraxın!

«Mühacir» № 3 sеntyabr 1990 – ci il.

Ə. Ə. Lahrudi.

21 Azərin 45 illiyinə eşq olsun!

Bu gün yaşadığımız dünyada biri digərinin ardınca ziddiyətli dəyişiklər baş verir, bir tərəfdən şərqlə qərb arasında qarşı-qarşıya durma siyasəti aradan qaldırılır, soyuq müharibəyə son qoyulur, atom müharibəsi təhlükəsi aradan gedir və dövlətarası münasibətlərdə dinc əməkdaşlıq üçün əlverişli şərait yaranır. Qərblə şərq arasında yaranan yeni münasibət Avropanın şərqində baş verən köklü dəyişikliklərlə bağlıdır. Bu dəyişikliklərlə Şərqi Avropa iqtisadiyyatını bazar iqtisadiyyatı hakim olan ölkələrin iqtisadiyyatına çulğalaşdırır. Böyük Oktyabr inqlabi ilə parçalanmış dünya iqtisadiyyatı yenidən bir-brirnə qovuşur və vahid dünya iqtisadi sistemi yaranır. Təbiidir ki, belə bir iqtisadi sistemdə Qərb başlıca rol oynayır, Şərq isə bu ölkələrin texnalogiyasına və maliyyə köməyinə ehtiyac duyur. Bu da dövlət mülkiyyətinə əsaslanan planlı iqtisadiyyatın bazar iqtisadiyyatına keçməsilə əlaqədar zərurətdən doğur.

Bazar iqtisadiyyatının ideolojı əsasını ümümbəşər mənafeyi və ümümbəşər dəyərlərin siniflər arası mənefedən üstün tutulması təşkil edir və bununla da sinfi mübarizə nəzəriyyəsi sinfi barışıq nəzəriyyəsi ilə əvəz edilir. Dinc inkişaf nəzəriyyəsi dünya inkişaf prossesinin başlıca nəzəriyyəsinə çevrilir. Digər tərəfdən isə “üçüncü dünyada” adi həyat şəraitindən məhrum olan miliyonlarla insan aclıqdan həlak olur, əhalinin böyük əksəriyyəti üçün təhsil almaq, tibbi yardımdan istifadə etmək imkanı yoxdur. Bu ölkələr zəngin təbii sərvətə malik olsalar da qeyri-bərabər iqtisadi əlaqələr nəticəsində Qərbdən asılıdırlar. Beləliklə “çiçəklənən Qərb müqabilində qalmış yoxsul “üçüncü dünja durur. Bir tərəfdən vahid Avropa evinin bünövrəsi qoyulur, digər tərəfdən isə “ üçüncü dünya” evi hələ də çəkişmə və toqquşmalardan yaxa qurtara bilmir. Qrenada və Panama Amerika tərəfindən işğal edilir, Elsalvador, Anqola, Mozambik, Filippin, Kamboca, Liberiya və Ruanda, Efiopiya, Əfqanıstan, Livan, Şrilanka və Kəşmirdə qardaş qırğını və vətəndaş müharibəsi şiddətlə davam edir. Uzun illərdir ki, Yaxın Şərq barıt anbarına çevrilmişdir. Israil işğalçıları Fələstin ərəblərinə divan tutur, Livanın cənubunu işğal altında saxlsayır, Iran-Iraq müharibəsindən az sonra Küveyt Iraq tərəfindən işğal edilir, Yaxın Şərqdə yeni partlayış nöqtəsi yaranır, Amerika və NATO dövlətləri Fars kərfəzinə qoşun göndərir, təkcə məntəqə deyil, bəlkə bütün dünya dəhşətli müharibə təhlükəsi ilə qarşılaşır. Bütün bu toqquşmaların arxasında isə Amerika imperializmi dayanır. Bu müharibələri Amerika dolları hərəkətə gətirir və həmin müharibələrdə Amerika silahından geniş istifadə edirlər. Demək dünya yenə də yol ayrıcındadır. Şərqlə Qərb bir-birinə yaxınlaşır, “üçüncü dünya” hələ də aslıdır, borcludur, ac və yalavacdır, həm də milli və dini çəkişmələrlə əlbəyaxadır.

Yoldaşlar! Milli və demokratik hərəkətımızın – 21 Azərin 45-ci ildönümü belə bir şəraitdə, xüsusilə Vətənimiz Iranda teokratik diktaturanın hakim olduğu bir şəraitdə qeyd edilir. Bildiyiniz kimi Azərbaycan xalqı 45 il bundan əvvəl ayağa qalxdı, öz varlığını bütün dünyaya sabit etdi, öz azadlığını ələ aldı, özünün milli hakimiyyətini qurdu, öz taleyini həll etmək, azadlığını qorumaq, milli dilini və mədəniyyətini inkişaf etdirmək üçün zəruri olan mexanizm yaratdı. Lakin bu mexanizmdən istifadə edilmədi və hakimiyyət asanlıqla yıxıldı. O günlər isə şirin və acı xatirələrə çevrildi.

Azərbaycan milli hökumətinin iqtisadi, ictimai və mədəni islahatlarından çox danışılmış, bu haqda elmi və publisist əsərlər yazılmış, ona şer və dastanlar həsr edilmişdir. Bununla birlikdə 21 Azər hərəkatı sağdan və soldan hücumlara məruz qalır. Irticaçı qüvvələr onu separatizm hərəkat, Iranı parçalayıb Sovet Azərbaycanına yapışdırmaq üçün yaradılan hərəkat adlandırırlar. Şah rejimi azərbaycanlını bu ittihamla həbs edir, sürgünə göndərir və edam edirdi. Bu gün Irana hakim olan ziddidemokratik, teokratik rejim də firqəmizə və hərəkatımıza qarşı həmin ittihamla çıxış edir, Tehranın hakim dairələrinə yaxın olan “ Tehran –tayms” qazetinin 21 Azərin 45 illiyi ərəfəsində firgəmizi separatizmdə ittiham etməsi “Komsomolskaya pravda”nın isə həmin ittihamı tə’yid etməsi Azərbaycan milli və demokratik hərəkatına qarşı çıxan Iranın mürtəce dairələrinin “ Komsomolskaya pravda”nın simasında özlərinə yeni müttəfiq tapması heç də təsədüfi hal deyildir. Lakin bu ittihamla köhnə və yeni ittihamçılar 21 Azərin nə xarakterini və nə də onun demokratik mahiyyətini inkar edə bilmirlər. Çünki 21 Azər nə taktiki, nə də strateji nöqteyi-nəzərdən separatist hərəkət olmamış, o Iran daxilində demokratik hüquq tələb etmiş, azadlığ və demokratiyanın bütün Irana yayılmasını qarşıya qoymışdur. 21 Azər hərəkatı eyni zamanda Azərbaycan xalqının ilk demokratik hərəkatı olmamışdır. Azərbaycan Iran xalqlarının bütün demokratik hərəkatlarının ön sırasında getmişdir. Məşrutəni Azərbaycan Irana qaytarmışdır. Ingilis və Vüsuqüddövlə müqavilasinin ləğv edilməsində Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin başçılıq etdiyi hərəkat əsas rol oynamışdır. 1979-cu il Iran inqilabi Təbriz əhalisinin 19 fevral 1978-ci il çıxışının həlledici rolu olmuşdur.

Lakin bütün bu hərəkatlardan fərqli olaraq Azərbaycan xalqının 21 Azər hərəkatı özünə məxsus xüsusiyyətlərə malikdir:

1. iran tarixində ilk dəfə olaraq Azərbaycan özünün milli problemi ilə çıxış etdi, milli müxtariyyət məsələsi irəli sürüldü, milli məsələ həll edildi. Azərbaycanda milli xodmuxtar hakimiyyət yarandı. Milli hakimiyyəti quran, onu müdafiə edən fədai dəstələri yaradıldi və milli qoşun təşkil edildi. Azərbaycan sərhədlərinə basqın edən quldur dəstələrə qarşı hərbi əməliyyat aparıldı və hərəkat özünün fəal müdafiə mövqeyində dayandı. Azərbaycan xalqı milli hökuməti müdafiə etdi və Azərbaycanda misli görünməmiş əmin-amanlıq yarandı.

2. 21 Azər hərəkatı əsas etibarilə kəndli hərəkatı idi. Azərbaycan əhalisinin 80 % kəndlərdə yaşayırdı. Iranın şimal, mərkəz və cənub əyalətləri iqtisadi cəhətcə inkişaf edir, şosse və dəmir yolları salınır, yüngül sənaye, xüsusilə toxuculuq sənayesinin inkişafı üçün şərait yaradılır Azərbaycan isə qəsdən inkişaf prosesindən kənarda saxlanılırdı. Inkişaf etməkdə olan məntəqələrdə azərbaycanlılardan ucuz işçi güvvəsi kimi istifadə edilir, dəmir yol tunelləri yüzlərlə azərbaycanlının məzarına çevrildi. Bununla yanaşı Azərbaycan kəndlisi mülkədar torpaqlarında çalışır, əldə etdiyi məhsulun bir hissəsini malikanə bəhrəsi adı ilə yenə də mülkədarların anbarına tökülürdü. Mülkədar zülmünə e’tiraz edən kəndli jandarm özbaşınalığına məruz qalırdı.

Rza şah diktaturası yıxıldıqdan sonra zülümkarlara qarşı çıxış etmək imkanı əldə edən Azərbaycan kəndlisi yeni yaranmış mütərəqqi təşkilatlar ətrafında birləşdi. Onlar əvvəlcə Hizbe Tudeyi Iran, sonra isə Azərbaycan Demokrat Firqəsinin rəhbərliyi altında öz insanlıq hüquqları uğrunda mübarizəyə girişdi və 21 Azər hərəkatının başlıca hərəkatverici qüvvəsi oldu. Hərəkat bütün Azərbaycanı bürüdü. Silahlı üsyan kəndlərdən başlandı. Əvvəlcə jandarm postları tərki-silah edildi, sonra isə şəhərlər mühasirəyə alındı və biri digərinin ardınca fədailərin əlinə keçdi. Nəhayət mühasirəyə alınmış Təbriz şəhəri 1945-ci il dekabr ayının 12-də (21 Azər) süqut etdi və şəhər fədailərin əlinə keçdi.

21 Azəri Iranda baş vermiş inqilabi hərəkatlardan fərqləndirən başqa bir xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, bu hərəkata mütərəqqi ideyaya malik olan təşkilat-Azərbaycan Demokrat Firqəsi rəhbərlik edirdi. Azərbaycan Demokrat Firqəsi milli bir təşkilat kimi 1945-ci il sentyabrın 3-də yarandı. Hizbe Tudeyi Iranın əyaləti təşkilatı Azərbaycan Demokrat Firqəsi ilə birləşdi və az bir zamanda böyük siyasi bir təşkilata çevrildi. Firqə özünün birinci qurultayını keçirdi, məramnamə və nizamnamə qəbul etdi, Azərbaycan xalqının gələcəyi, onun Iran daxilində tutacağı mövqeyi müəyyənləşdirildi, Azərbaycanın bütün milli qüvvələrinin – fəhlə, kəndli, kəsəbə, tacir və mülkədarının milli mənafeyini müdafiə etməyi əsas vəzifə kimi qarçıya qoydu. Bu isə Azərbaycanın milli qüvvələrini vahid şüar ətrafında – milli muxtariyyət şüarı ətrafında birləşdirdi. Aban ayında çağırılan xalq qurultayı, sonrakı dövrdə milli məclisə keçirilən seçkilər bir daha sübut etdi ki, Azərbaycan Demokrat Firqəsi bütün sinif və təbəqələrin firqəsidir.

3. 21 Azər hərəkatı ölkəmizdə baş verən bütün hərəkatlardan fərqli olaraq hakimiyyəti ələ aldıqdan sonra bilavasitə sosial-iqtisadi problemləri ön plana çəkdi. Iranın ən böyük inqilabi hərəkatları-Məşrutə və 1979-cu il inqilabı siyasi hakimiyyətdə dəyişiklik aparmaqla kifayətləndi. Məşrutə inqilabı mütləg səltənəti Məşrutə səltənəti ilə 1979-cu il inqilabı isə Məşrutə səltənətini teokratik (Məzhəb) hakimiyyəti ilə əvəz etdi. Hər iki inqilabda torpaq yenə də mülkadarların, fabrik, zavodlar isə kapitalistlərin əlində qaldı. 21 Azər hərəkatında isə Iran və Yaxın Şərq tarixində ilk dəfə olaraq dövlət torpaqları və Azərbaycandan qaçan və Azərbaycan xalqına xəyanət edən mülkadarların torpaqları pulsuz olaraq kəndlilər arasında paylandı. Torpaqları bölünməyən kəndlərdə isə mülkadar-kəndli münasibətlərini tənzim edən qanun qəbul edildi. Bu qanuna görə bir çox vergi, o cümlədən sursat, qonaq payı, su pulu ləğv edildi. Sənaye müəssisələri tikilməyə başlandı, maarif və səhiyyə sahəsində ciddi tədbirlər görüldü. Bununla da milli muxtariyyət mövcud iqtisadi və ictimai sistem üzərində yaranan hakimiyyət deyil, yeni iqtisadi və ictimai sistem yaratmaq və bu sistem üzərində siyasi hakimiyyət idi. Məhz daxili və xarici düşmənləri qorxudan da bu idi.

Azərbaycanın belə bir demokratik hərəkatına qarşı irəli sürülən yalan separatizm ittihamı Azərbaycanda əmələ gələn bu ictimai və iqtisadi dəyişikliyin qabağını almaqdan ötəri, onun Iran və orta Şərqdə göstərə biləcəyi nüfuzunu təsirdən salmaq məqsədi güdürdü. Düşmən belə bir siyasi və ideoloji bayraq altında hücuma keçdi, Yaxın və Orta Şərqə işıq saçan məşəli söndürdü.

4. 21 Azərin qələbə çalmasında xarici amilin rolundan danışarkən qeyd etmək lazımdır ki, ikinci dünya müharibəsi faşizm qüvvələri ilə antifaşizm qüvvələri arasında gedən müharibə idi. Dünya ağalığı iddiasına düşən Alman imperializmi həm burjua demokratiyasini, həm də kommunizmi aradan aparmağı, dünya imperiası yaratmağı, alman millətini dünya miqyasında hakim millətə çevirməyi, yer kürəsində mövcud olan təbii sərvətləri, almanların sərvətinə, yer kürəsini almanlının mülkiyyətinə və dünya xalqlarını alman baronlarının malikanəsində çalışan qullara çevirməyi qarşıya məqsəd qoymuşdu. Faşizm qoşunları “alman hamıdan üstündür” şüarı altında Qərb və Şərq cəbhəsində “ildırım sür’ətilə” irəliləyir, Avropanın qərbində Lamanş boğazına qədər böyük məntəqəni işğal edir, Şərqdə isə Moskva şəhərinə yaxınlaşır, Qafqaz dağlarına qədər uzanan böyük ərazini ələ keçirir, Afrikada əl-ələminə qədər yerləşən ərazini tutur. Türkiyə və Rza xan Iranı isə Qafqazı işğal etməyə hazırlaşır. Rusiya məğlub olduğu təqdirdə dünya coğrafiya xəritəsi tamamilə dəyişir, “Yeni nəzm” dünyaya hakim olur. Belə bir dəhşətli planın icra edildiyi bir dövrdə müttəfiqlərin qoşunu Irana daxil olur, alman faşizminin yaxın müttəfiqi olan diktator Rza xan Irandan qaçır, cənubda ingilislərə, öz keçmiş ərbabına təslim olur, əvvəlcə Moris adasına, sonra isə Yuhansburqa gondərilir, oradaca ölür, Misirdə basdırılır, sonra cənazəsi Tehrana koçürülür və məzarı üzərində dəbdəbəli məqbərə tikilir. 1979-cu il inqilabından sonra Şeyx Sadiq Xalxalı vasitəsilə məqbərə dağılır. Beləliklə diktatorluğun yıxılması Iranda demokratik azdılqalırın bərqərar edilməsi üçün ilkin şərait yaradılmasında müttəfiq qoşunların Irana daxil olması başlıca rol oynayır. Lakin diktatorluğunu yıxılması diktatorluğun tamamilə aradan getməsi demək deyildir. Rza xan qaçdı, Rza xan diktatorluğun meydana gətirən amillər aradan aparılmadı, siyasi və iqtisadi sistem oiduğu kimi saxlanıldı, səltənət qaldı, şah əvəz edildi. Rza xan qaçdı, onun oğlu Məhəmməd Rza şah oldu. Yenə də rəiyyət ərbaba, fəhlə isə sahibkara baş əyməli oldu. Bu zaman xarici amil mexanizmi kütləşdi, alman imperializminə qarşı birgə müharibə aparan mütəfiqlər arasında Iranla əlaqədar mənafe parçalanması üzə çıxdı, cənubda ingilis mənafeyi ilə şimalda Sovet mənafeyi üz-üzə durdu. Lendlis üzrə Sovet Ittifaqına göndərilən hərbi sürsata nəzarət üçün Irana gələn Amerika qoşun komandanlığı Iranda Amerika mənafeyini müdafiə etməyi ön plana çəkdi.

Ingilislərin Iranın cənubunda nefti əldə saxlamaq üçün cənub əşayirlərini silahlandırdı, onları zahirdə mərkəzi hökümətlə, əslində isə milli qüvvələrlə üz-üzə qoydu. Amerika isə Iran qoşun, jandarm və polisini öz nəzarəti altına aldı. Şimalda isə Sovet qoşun komandlığı mütərəqqi və demokratik hərəkata və milli qüvvələrə mə’nəvi və siyasi kömək göstərdi.

Beləliklə, 1941-1945-ci illəri əhatə edən dövr iki bir-birinə zidd olan ictimai qüvvələrin üz-üzə durduğu dövr idi. Bu zaman Iranın hansı istiqamətdə inkişafı məsələsi qündəlikdə dururdu. Iran yol ayrıcında dayanmışdır. Yenə də ən’ənəvi dövlət forması olan, ə’yan və əşrəflərin mənafeyinə xidmət edən hakimiyyəti saxlamalı, yoxsa müasir tarixi tələbə uyğun olan, ümumxalq mənafeyini qoruyan hakimiyyət qurulmali, səltənət şəklində təzahür edən feodal diktatorluğun bərpa edilməsi, yoxsa əksəriyyətin nümayəndəsi olan xalq hakimiyyəti qurulmalı?

Tehran, Təbriz, Isfahan, Abadan fəhlələri, əhalinin 80 %-ni təşkil edən çoxmilyonlu Iran kəndlisi əşraf və ə’yanların hökumətinə, ərbab- rəiyyətlik münasiblətlərinə son qoymağı və demokratik hakimiyyət yaradılmasını tələb edirdi. Bu tələbin icrası ingilis və Amerika qoşunlarının yerləşdiyi məntəqələrdə mümkün oimadı. Ikinci dünya müharibəsində Amerika və ingilis qoşunlarının Avropa və Asiyada işğal etdiyi məntəqələr də belə oldu. Iranın cənub məntəqələrində ingilis qoşunları yerli xanları silahlandırdı və onları mərkəzi hökumətlə üz-üzə qoydu. Sovet qoşunları yerləşən məntəqələrdə isə vəziyyət tamamilə başqa şəkil aldı. Üçqat zülmə mə’ruz qalmış Azərbaycan xalqı özünün ictimai və milli problemlərini həll etməyə çalışırdı. Onun milli ənənələri və insani şəxsiyyəti təhqir edilirdi. Ana dilində təkcə dərs oxumaq deyil, bəlkə danışmaq da günah sayılırdı. Azərbaycan yaranmış əlverişli şəraitdən, əldə edilmiş demokratiyadan, alman faşizmi və yapon millitarizmi üzərində qələbə çalmış Sovet Ordusunun burada yerləşməsindən istifadə edib Çerçil və Ruzveltin 1942-ci ildə imzaladıqları və iki ay sonra Sovet dövləti tərəfindən imzalanan Atlantik xartiyasına istinad edərək milli muxtariyyət məsələsini irəli sürdü. Tehran bu tələbi rədd etdi. Atlantik xartiyasını imza edən Ingilis və Amerika dövlətləri isə xartiyanın müddəalarının Irana tətbiq edilmısi əleyhinə çıxdılar. Ikinci dünya müharibəsi qurtardıqdan sonra Sovetlərə qarşı üz-üzə durmaq siyasəti ön plana keçdi.

Iran yenə də iki məntəqəyə cənub və şimal məntəqəsinə parçalanır, ingilislər Iranı nüfuz dairəsinə bölüşdürmək siyasəti yeridir, cənub tayfalarını silahlandırır və onları mərkəz və şimal əleyhinə ayağa qaldırırdı. Belə bir zamanda Azərbaycan asanlıqla geri otura bilməzdi. O, əvvəlcə özünü ictimai və milli zülmdən azad etməli idi. Tarixi risalətə əməl etməmək, yaranmış qızıl fürsətdən istifadə etməmək tarix və gələcək nəsil qarşısında bağışlanılmaz və cübran edilməz iştibah olardı. Azərbaycanın azad edilməsi təkcə azərbaycanlının azadlığa çıxması deyil, bəlkə bütün Iranın azadlığa çıxması idi. Azərbaycanın zəncirə çəkilməsi isə bütün Iranın əsarətdə saxlanılması idi. 21 Azərin məğlubiyyətindən keçən 44 il bu müddəanı tam aydınlıgla təstiq etdi. Azərbaycanda azadlıq işığı söndürüldükdən sonra bütün Iranı qaranlıq bürüdü.

Beləliklə bir-birindən asılı dünya, bir-birinə bağlı aləm insanların xoş arzularından böyük mütəfəkkirlərin xeyirxah nəsihətlərindən və yazıb tövsiyə etdikləri ictimai nüsxələrdən, hətta dini ehkamların və ilahi qanunların amiranə tələblərindən asılı olmayaraq zalımla məzlum, varlı ilə yoxsula parçalanmış və bir-biri ilə qarşı-qarşıya durmuş dünyadan ibarətdir.

21 Azər iki qarşı-qarşıya durmuş dunyanın ziddiyyətlərindən doğan, milli zülm və təhqirə mə’ruz qalan xalqın üsyanı idi. Bu, mövcud həyat qanunlarından, məzlumlarla zalımlar dünyasının, hətta dini istilahla desək müstəkbərlə müstəzəf dünyasının qanunlarından doğur. 21 Azər nehzəti Milli mənafe baxımından zəhmətkeşlər dünyasına arxalanırdı. Ə’yan və əşraf Iranı ingilis və Amerikaya, zəhmətkeş Iranı isə fəhlə və kəndli adından çixiş edən Sovet Ittifaqına təkyə edildi. 21 Azərin qələbəsində bu amil əsaslı rol oynadı və Tehranın cəza dəstələrinin hərəkatımızı rüşeym halında boğmaq imkanını məhtutlaşdırdı. Lakin Azərbaycan bu əlverişli şəraitdən istifadə edib öz ayağı üstə durmağa cəhd göstərmədi, xarici qüvvəyə arxalanmağı mütləqləşdirdi. Şərqi Avropada baş verən son hadisələr belə bir həqiqətin təkrar isbatıdır.

45 illik tarixi təcrübə bizə nə öyrədir?

1. Bu və ya digər ölkədə mühüm tarixi hadisə baş verdikdə daxili və xarici imkanlardan düzgün istifadə etmək üçün onların arasında müvazinət yaratmaq, xarici imkanlardan bacardıqca istifadə edərək daxili qüvvəyə arxalanmaq.

2. Azərbaycan Demokrat Firqəsi tərəfindən qaldırılan və həll edilməsi indiyə qədər mümkün olmayan milli məsələni Iranın konkret şəraitinə uyğun şəkildə işləyib hazırlamaq.

3. 21 Azər hərəkatını istisnai tarixi bir dövrün, ikinci dünya müharibəsi ilə əlaqədər yaranmış istisnai bir dövrün məhsulu kimi qiymətləndirmək. 21 Azər hərəkatı müharibədən sonra baş verən ilk milli demokratik hərəkat, şərq ilə qərb arasında başlanan ilk üzləşmə idi. Bu zaman Azərbaycan məsələsi milli çərçivədən çixdı və beynəlxalq xarakter aldı. Qərb Yaxın Şərqdə yeni Şərqi Almaniya və Şimali Koreya yaradılmasına imkan vermədi. Sovet Ittifaqı isə cənub sərhədlərində gərgin, hərbi nöqteyi-nəzərdən təhlükəli vəziyyət yaradılmasını istəmədi, geri çəkildi və Azərbaycan asanlıqla süqut etdi, yaranmış əlverişli şərait və ələ düşmüş fürsət əldən verildi, istisnai dövr başa çatdı. Azərbaycan yenə də fars şovinizminin iradəsini təmsil edən şah qoşunlarının çəkmələri altında tapdandı və Iran dövləti isə Amerika imperializminin əlaltı dövlətinə çevrildi. Sonraki hadisələr və inqilabi çıxışlar Iranda yaşayan ayrı-ayrı millət və milli əqəliyyətlərin azadlıq hərəkatı adı ilə deyil, bütün Iran miqyaslı çixişlar kimi istiqlal və demokratiya tələbi ilə başlandı. Doktor Məhəmməd Müsəddiqin başçılıq etdiyi milli hərəkat və 1979-cu il Iran inqilabı belə bir məzmunla başlanan inqilabi hərəkat idi. Lakin böyük qurbanlıqlar bahasına qalib gələn bu hərəkatlar demokratiya üçün yol açmadı.

1979-cu il inqilabıdan sonra milli məntəqələrlə başlanan milli hərəkatlar isə rəhimsizcəsinə boğuldu, Irana hakim olmuş; “inqlabi” hökumət Iranı xalqlar zindanına cevirdi. 8 illik müharibə ölkə iqtisadiyyatına milyardlarla ziyan vurdu, yüzlərlə şəhər və kənd dağıdıldı, hava hücümları nəticəsində zavod və fabriklar aradan getdi. Müharibə milyona yaxın əlil, əsir və insan tələfatı ilə nəticələndi. Orta əsrlər qanunu hökm sürən Iranda dövlət vətəndaşların yaşayış tərzini, libas formasını, mədəni həyatını, dini və siyasi əqidələrini nəzarət altına almış, iqtisadiyyat dərin böhran keçirir, bahalıq və infilyasiya ən yüksək pilləyə qalxmış və rejimə qarşı narazılığ ümümi ümümmilli hal almışdır. Bu narazılıq iqtisadi çətinlikdən evsizlik və işsizlikdən, siyasi və ictimayi təzyiqdən, azad fəzanın olmamasından, hakim qruplar arasında çəkişmələrdən, fars olmayan xalqların milli hüquqlarının taptalanmasından, bu sahədə irəli sürülən tələblərin kobud şəkildə rədd edilməsindən, siyasi və ictimayi təşkilatların qadağan edilməsindən, yad fikirlilərə divan tutulmasından irəli gəlir.

Açıq etiraz rəhmsizcəsinə boğulur.

Belə bir ağır şəraitdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan Demokrat Firqəsi iki istiqamətdə iş aparır:birinci istiqamət Hizbe Tudeyi Iranın tərkibində vahid proqram və vahid əsasnamə çərçivəsində Iranda demokratik azadlıqların bərqərar edilməsi, bütün siyasi və ictimai təşkilatların azad fəaliyyət göstərmələri üçün şərait yaradılması, vətəndaşlar üçün fərdi azadlığın tə’min edilməs, vətəndaşların şəxsi həyatının dövlətin müdaxilə etməməsi və bütün Iranda hüquqi dövlətin yaradılması uğrunda mübarizə aparır. Bu mübarizədə bütün milli və demokratik qüvvələrlə birgə hərəkət etməyə sə’y göstərir. Təbiidir ki, Iranda taşayan bütün xalqların birgə sə’y və mübarizəsi nəticəsində ölkədə demokratik bir quruluşun yaradılması mümkündür.

Ikinci istiqamət isə Azərbaycanın özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə əlaqədar fəaliyyət göstərməkdir. Bu xüsusiyyətlər Azərbaycanın milli mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi, assimilyasiyaya mə’ruz qalmış Azərbaycan dilinin qorunub saxlanılmasl, Azərbaycanın iqtisadi potensialını nəzərə alaraq Azərbaycandan qaçmiş sərmayənin Azərbaycana qaytarılması və Azərbaycanda sənaye və kənd təsərrüfatını inkişaf etdirməkdən ibarətdir. Mili muxtariyyət isə belə bir ictimai, iqtisadi və mədəni tərəqqiyə nail olmaq üçün yeganə şərtdir. Milli muxtariyyətə çatmaq Azərbaycan xalqının iradəsindən doğan qanuni tələbdir. Azərbaycan Demokrat Firqəsi bu istiqamətdə mübarizə apararkən öz qüvvəsinə arxalanmaqla fars xalqının mütərəqqi qüvvələrinin köməyinə, milli muxtariyyət uğrunda mübarizə aparan kürdlərin, türkmənlərin, bəluçların və ərəblərin əməkdaşlığına ehtiyac duyur.

45 illik tarixi bir dövr bir daha sübut etdi ki, milli məsələnin həllini birinci plana çəkmək və bu məsələnin Iranın demokratikləşdirilməsindən üstün tutmaq üçün istisnai fürsət və əlverişli şərait yoxdur. Iranda yaşayan qeyri-fars xalqarın milli tələblərinə qarşı həm dini, həm də siyasi təzyiq həmişəkindən daha güclüdür. Hakim rejim məzhəbi rejimdir, o bütün millət və xalqları vahid islam ümməti kimi qələmə verir və bununla da müxtəlif dillərdə danişan və müxtəlif adət, ən’ənəyə malik olan müsəlmanları vahid din bayrağı altında birləşməyi tələb edir. Məzhəbi rejim başçılarından bə’ziləri hətta Sovet Azərbaycanında və Orta Asiyada baş verən hadisələri və milli tələbləri belə islam hərəkatı adlandırırdılar bu da Iranda milli məsələnin həllini və milli muxtariyyət uğrunda aprılan mübarizəni çətinləşdirir, bununla yanaşı vahid və müstəqil Azərbaycanda məsələsinin ön plana çəkilməsi Iranda milli məsələnin həllinə müsbət təsir göstərmir. Belə bir şüar Iranın rəsmi dairələri ilə yanaşı Azərbaycanı Iranın ayrılmaz hissəsi hesab edən nə təkcə farslar, bəlkə Azərbaycanın hakimiyyətdə fəal iştirak edən dairələri, o cümlədən texnokratlar milli məsələnin həlli qarşısında maneəyə çevrilirlər. Bütün bu mənfi amillər Azərbaycan milli məsələsinin həll edilməsini, milli muxtariyyət uğrinda mübarizəni daha da çətinləşdirir. Söz yoxdur ki, Azərbaycan vahid bir ərazidir bu ərazidə yaşayanların demək olar ki, hamısı azərbaycanlıdır. Türkmənçay müqaviləsi ilə iki yerə parçalanan Azərbaycan dil milli mədəniyyət adət və ənənə nöqteyi-nəzərindən öz birliyini əldən verməmiş onun yalnız ərazi və dövlət birliyi parçalanmışdır. Lakin tam zərurət kəsb edən bu birliyin bərpası bu günün yox gələcəyin işidir. Bu günün şüarı xodmuxtarlıq və ya milli muxtariyyət mübarizə şüarıdır. Tə’yini müqəddarat hüququna tam şəkildə nail olmaq üçün isə həmin şüardan başlamaq zərurət kəsb edir. Xodmuxtarlıq uğrunda mübarizə mütəşəkil, ardıcıl və başqalarının himayəsinə arxalanmadan aparılmalıdır. Azərbaycan Demokrat Firqəsi yenə də bu mübarizənin bayraqdarı olmalı və onun ön sırasında getməlidir. Hərəkatımızın 45 illiyindən danışarkən mühacirət illərini unutmaq olmaz. Çünki firqəmizin taleyi, hərəkatımızın gələçəyi ilə əlagədar mühacirətin özünəməxsus yeri vardır.

1946-ci ilin dekabr ayı Azərbaycana, firqəmizə və xalqıqmıza vurulan zərbə, yaranan ağır vəziyyət üzündən kütləvi e’dam, kutləvi həbs və sürgün, eyni zamanda kütləvi mühacirət və bununla əlaqədər mübarizənin xaricə köçməsi, firqənin mərkəzi, onun kütləvi mə’lumat vasitələrinin yenidən fəaliyyətə başlaması, şah rejiminin genosit siyasətini ifşa etməsi, mühacirlərin iş və təhsil məsələsi ilə məşğul olmaq. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin təşkilatlrının bərpa edilməsi, firqə üzvləri və siyasi mühacirləri gələcək mübarizə əzmi ilə firqə ətrafında birləşmələri firqəmizin siyasi fəaliyyətində başlanan ağır dövrlərdən biridir.

Firgə ilk nöbvədən mühaçirlərin ümumi vəziyətlərinin sabitləşdirilməsi ilə məşğul oldu. Muhacirətin çətinliklərinə baxmayaraq muhaciriyyət böyük əksəriyyəti üçün ali və orta təhsil almaq, mühəndis və həkim, aqronom və müəllim peşəsinə yiyələnmək elmlər namizədi və elmlər doktoru adı almaq üçün imkan yaradıldı. Mühacirleər istehsalat ve təsərufatda igidlik göstərdilər əmək qəhramanı adına layiq oldular, çoxlu orden və medal ilə tətlif edildilər. Bütün bunlar şimalı qardaş və bamcılarımızın göstərdikləri doğmalıq və qayğıkeşliyin nəticəsində olmuşdur. Elə buna görə də biz təşəkkür, minnətdarlığımızı bildirməklə yanaşı son 3 il ərzində Azərbaycan xalqının müqəddəs torpağı olan qədim Qarabağa göz dikən ona qəst edən erməni millətçilərinin bəd əməllərini pisləyir, Azərbaycanlı qardaşımızla bu müqəddəs mübarizədə hə’mrəyliyimizi bildiririk. Biz inanırıq ki, Azərbaycan xalqı bu çətin vəziyyətdən başı uçaliqla çıxaçıqdır.

21 Azərin 45 illiyini qeyd edərkən bu hərəkatın iştirakçılarını-fədailəri, firqə üzvlərinin edam edilən, həbsə düşən, sürgünə göndərilən, vətəndən uzaq düşən və firqəmizə vəfadar olan onun idealları uğrunda mübarizə aparan qoca və cavanları yad edək, şəhidləri və vətən həsrəti ilə həyatdan gedən həmsəngələrimimizin xatirəsini əbədiləşdirək.

21 Azərin iddeali var olsun və qələbə çalsın.

“Mühacir” qəzeti noyabr 1990.

Lahrudi

Tarixi təhrif еdənlər

«Bədbəxt azərbaycanlılar üsyançı ittihamı ilə Iranın cənubundakı çöllərdə avara və sərkərdan qalmışlar»

Bеləliklə, Iranın mütərəqqi qüvvələri Azərbaycan Dеmоkrat firqəsini milli firqə və Azərbaycan hərəkatını milli hərəkat kimi tanıyıb və оnu müdafiə еdirlər. Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsinin milli tərkibi də bu firqənin milli firqə оlduğunu sübut еdir. Azərbaycan qəzеtinin 1945-ci il 23 yanvar tarixli nömrəsində vеrilmiş rəqəmlər bunu bir daha təsdiq еdir. Bu hеsablamaya görə firqə üzvlərinin 5 min nəfəri fəhlə, 56 min nəfəri kəndli, 2 min nəfəri ziyalı, 3 min nəfəri kəsəbə, 2 min nəfəri tacir, 5 yüz nəfəri mülkədar və 8 yüz nəfəri ruhani idi.

Fransanın xarici işlər nazirinin müavini 1945- ci ilin dеkabr ayının 13-də Fransanın xarici işlər nazirliyin binasında 2 nəfər iranlı жurnalist ilə müsahibədə dеmişdir :«Azərbaycan məsələsi və оrada baş vеrən hadisələr Fransa xarici işlər nazirliyinin fikirincə Iranın daxili məsələsidir.

Çünkü, dеmоkrat firqəsi bizim əldə еtdiyimizi məlumata görə indiyə qədər Irandan ayrılmaq məsələsini irəli sürməmişdir. О, ancaq daxili işləri idarə еtmək üçün milli muxtariyyat tələb еdir. Xarici işlər nazriliyinə gələn məlumata görə Iranın hеç bir sоl partiya və dəstəsi, xüsusilə Hizbе Tudеyi Iran sеparatist fikirə tərəfdar çıxmamış. Еlə buna görə də Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsi digər siyasi partiyalar sеparatizmdən danışmadığları üçün bu daxili məsələnin bеynəlxalq macərayə çеvrilməsinə еhtiyac yоxdur». («Dünya» məcəldəsi, №2, 1946-cı il).

Yuxarıda dеyildiyi kimi Butkоv-Kuznеtsоva kоmpaniyası saxtakarlıq məqsədi güddüyü və həqiqət axtarmağ fikrində оlmadığı üçün bütün bu faktlara göz yumur və Azərbaycan Dеmоkrat Finrqəsinin təkcə ingilis kоnsulunun hеç bir fakta əsaslanmayan məlumatı əsasında qiymətləndirir və Fransa dövlətinin Azərbaycan haqqında açıq mövqеyini və Ingilis dövlətinin sоnrakı nəzərini оxuculara çatdırmaq istəmir.

3 dövlətin dеkabr ayında Mоskvada təşkil оlunmuş kоnfransında Bеvin(Ingilis), Bеrnеs (Amеrika), Mоlоtоv (SSRI) iştirak еdirdilər. Bu kоnfransda Igniltərənin Irandakı səfiri Sеr Idе Budard və Amеrikanın irandakı səfiriliyinin 2-ci katibi Жan D. Çеrеnqan da iştirak еdirdi. Bunlar Iran və Azərbaycan məsələsinin müzakirəsi ilə əlaqədar kоnfransa dəvət оlunmuşdular. Bеvin Iran məsələsinin həlli üçün təklif еtdi ki, Amеrika, Sоvеt və Ingilis nümayəndələrindən ibarət üç nəfərlik kоmitə yaradılsın, Tеhrana göndərilsin Iran və Azərbaycan məsələsini yоxlasın. Bеvin Iranda yеrli xоdmuxtar hökümətlərin yaradılmasına işarə еtdi, bununla da Sоvеt dövlətinin Azərbaycandakı mənafеyi ilə Iranın ərazi bütöv lüyü arasında razılıq əldə еdilsin… («Lоmоnnd», 2 yanvar 1946-ci il)

Sоnralar Bеvin bu barədə dеmişdir: «Həqiqətən Iranın əsas qanunu hеç vaxt icra еdilməmişdir. Bu qanuna görə Iranın hər bir əyalətinin işi о əyalətin əhalisinə tapşırılmalı sоnra bütün bu əyalətlər mərkəzə tabе оlmalı və bununla da Iran müttəfiq dövlət şəkli almalıdır. Оna görə təklif еtdim ki, indiki 3 dövlət tərəfindən kоmissyоn yaradılsın, bu işə yеtişmək və оnun həlli üçün yоl tapmaqdan ötəri Irana göndərilsin. Bеvin qеyd еdir ki, mən kоmissyоnun planını tənzim еtdim və göstərdim ki, bu təklif bəyənilsin. Lakin Iran dövləti bu təklifi rədd еtdi… («Iranе ma», 5. 12. 24 şəmsi) Sоvеt dövləti əvvəl həmin təkliflə razı оldu, lakin sоnra оnu rədd еtdi».

О zaman Ingilis və Amеrika dövlətləri Bеvinin təklifini tərəflərin mövqеyini qоrumaq və Sоvеt dövləti ilə tоqquşmanın qabağını almaq üçün ən yaxşı təklif sayırdılar. О zamankı Iran qоşunu qərargah rəisi gеnеral Həsən Ərfənin yazdığına görə «Sеr Ridsr Bulard açıq bildirmişdir ki, Ingilisvə Amеrika dövlətləri Iran məsələsi ilə əlaqədar Sоvеtlərlə müharibə еtməyə hazır dеyildirlər» (sərləşkər Ərfə xatirələr-ingilis mətni, səhifə 348).

Bеləliklə aydın оlur ki, «Kоmsоmоlskaya pravdanın» müsahibləri Iranın müasir tarixini qəsdən təhrif еdir, bununla da Iranın inqilabi tarixinin başlıca qüvvəsi оlan və məşrutə hərəkatının davamı kimi başlanan 1945-1946-cı il Azərbaycan hərəkatını xaricdən sadir еdilən hərəkat, Azərbaycan fədai dəstələrini isə xarici vətəndaşlardan təşkil еdilmiş fədai dəstələri adlandırmaqla Azərbaycan xalqını təhqir və еlə bu məqsədlə də оnlar Qərbin sağlam fikirli nümayəndələri və dövlət xadimləri dеyil, Azərbaycan xalqının dеmоkratik hərəkatı əlеyhinə çıxanların ifadələrinə əsaslanırlar. «Kоmsоmоlskaya pravda»nın iddiyalarının əksinə, Gilan və Azərbaycan hadisələrinə qərəzli yanaşmaq dеyil, qərəzsiz yazıçı kimi оnun mahiyətinə varmaq, оnu biri digərinə bağlı оln və vahid məqsədə çatmaq üçün birgə hərəkətləri ilə əlaqədar qiymətləndirmək lazımdır.

Fars körfəzindən Qafqaz dağlarına qədər yеrləşən bir ərazi də ərəb, fars və türk dilli xalqlar Türkmənçay müqaviləsinə qədər müxtəlif xanlıqlara, yəni müxtəlif əyalətlərə parcalansalar da оnlar vahid bir dövlət çərçivəsində yaşayırdılar. Оnların mədəniyyətləri bir-birinə qоvuşmuş, Xəqani, Nizami, Saib, Firdоvsi, Sədi və Hafiz Azərbaycan, fars və digər xalqlara mənsub şairlərdir. Mirzə Fətəli Axundzadə Təbrizin yaxınlığında anadan оlmuş, Şəkidə bоya-başa çatmış və Tiflisdə yaşayıb yaratmışdır. Hеydərxan Əmiоğlu (Rəcəb Bоmbi), Əbdülrəhman Talıbоv, Mirzə Жəlil, Sabir, şеyx Məhəmməd Xiyabani şərqin mütəfəkkiləri zümrəsindəndirlər. Halbu ki, bunlar Iranda anadan оlmuş, Qafqazda təhsil almış və siyasi şəxsiyyətlər kimi fоrmalaşmışlar. Sеyid Жəmaləddin Əsədabadi Şərq istibdadına qarşı mübariz kimi tarixə daxil оlmuşdur.

Türkmənçay müqaviləsindən sоnra Iranın, xüsusilə cənubi Azərbaycanın təkcə 10 və 100 minlərlə işçi qüvvəsi, Qafqaz, Türküstan, Rusiyanın Vоlqabоyu şəhərlərində fəhləlik еtmək üçün öz vətənlərini tərk еtməmiş, bəlkə Iranın yuxarıda nümunə kimi adları çəkilən mütəfəkkirləri bu məntəqələrdə məskən salmışlar. Оnlar burada baş vеrən hadisələrin sadəcə müşahidəçiləri dеyil, fəal iştirakçıları və hətta idеоlоqları оlmuşlar.

1905-ci il Bakı fəhlələrinin may tətilində iranlı fəhlələr yеrli fəhlələrlə birlikdə fəal iştirak еtmişlər. 1905-1911-ci illərdə baş vеrmiş Məşrutə inqilabında təkcə Qafqaz müsəlmanları dеyil, gürcülər də yaxından iştirak еtmişlər.

Sоvеt hakimiyyəti uğrunda mübarizədə Оrta Asiyada, Qafqazda və Vоlqabоyu şəhərlərdə Iranlı Qızıl Оrduları, intеrnasiоnal briqadalar təşkil еdilmişdi. Hеydərxan Əmiоğlu 1919-cu ildə Pеtrоqradda bеynəlxalqmitinqdə dеmişdir: Indiyə qədər bizi rus və ingilis kapitalistləri qarət еdirdilər. Indi оktyabr inqilabından sоnra biz sizə dоst və qardaş kimi müraciət еdirik. 13 min 800 iranlı Qızıl Оrdu sıralarına daxil оlmuşdur. Biz оnu 100 min nəfərə çatdırmaq əzmindəyik.

Vətəndaş müharibəsi illərində Avrоpa intеrnasiоnal briqadaları kimi Iran intеrnasiоnalistlərinin də fəaliyyətləri yüksək qiymətləndirilmişdir. О zaman «Pravda» (3. 5. 1919), «Kоmmunist», «Astarxan» (16. 3-1919) qəzеtləri yazırdı: «Rusiyada daxili əksinqilab və xarici müdaxiləçilərə qarşı mübarizədə dünyada birinci fəhlə-kəndli dövlətini müdafiə еtməkdə Iran intеrnasiоnalistlərin böyük payı оlmuşdur).

Təbii haldır ki, Iran inqilabına qalib gəlmiş fəhlə –kəndli hakimiyyəti də Iran inqilabına kömək göstərməli idi, xüsusilə оna görə ki, ingilis qоşunları Iranda hökmranlıq еdirdilər və Iranı ingilislərin prоtеktоrluğuna çеvirən müqavilə imzalanmışdır. Iranda dövlət çеvrilişi еdilmiş və kazak pоlkоvniki Rza xan hakimiyyətə gətirilmişdir. Qafqazda yaşayan iranlılar isə Kuznеtsоvanın iddiasının əksinə muzdur оrdu dеyil, öz vətənini müdafiə еtmək üçün təşkil оlmuş silahlı dəstələr idilər. Türküstanda, Həştərxanda və Samarada Rus inqilabının müdafinçisi kimi vuruşan iranlı nə üçün öz vətənin istiqlalı uğrunda vuruşan, Mirzə Kiçik xana qоşulmasın?

Bütün inqilablarda səhvələrə yоl vеrildiyi kimi Iran inqilabında da səhv оlmuş, özü də bağışlanmaz səhv оlmuşdur. Lakin Iran xalqlarının inqilabi mübarizəsini xaricdən sadir еdilən inqilab adlandırmaq böyük inqilabçı Azərbaycan, Fars və kürd xalqlarına təhqir və tоhindən başqa bir şеy dеyildir. Bu döyüşçülər arasında Sоvеt vətəndaşı оlsa da əvvələn bu intеrnasiоnalist bоrcdur, ikincisi yalan iddiadır. Iran və Qafqaz xalqları vahid xalq оlmuş və оnları paspоrt əlaməti ilə bir-birindən ayırmaq hadisələrə səthi yanaşmaqdan irəli gəlir.

Kuznеtsоva iddia еdir ki, Kilan rеspublikasının başında əksərən iranlı оlmayan şəxslər durmuşlar. Baş nazir Еhsanulla xan və оnun təşkil еtdiyi (kоmitеyе azadkünəndəqanе Iran) Iranı azad еdən kоmitənin üzvləri : Hеsabi, Dеhzad, Əbülqasım Zirrе, Radbоn (şair Nima Yuşiçin qardaşıdır) və sairələri Iranlı dеyildirlərmi? Iran Kоmmunist Partiyasının rəhbərlərini də qеyri-iranlı adlandırmaq əsas еtibarilə yalan iddiadır. Hеydərxanlar, Cavadzadə Pişəvərilər, kamran Ağazadələr və başqaları iranlı оlmuşlar. Sultanzadə (Mikaеlyan) tarix еlmləri dоktоru T. Ibrahimоvun yazdığına görə Marağa şəhərində anadan оlmuşdur… (Bax: «Iran Kоmmunist Partiyasının yaranması, Bakı, Azərbaycan SSR ЕA-nın nəşriyyatı, 1963, s. 200».

Ictimaiyyun-amiyyun partiyası həm Iranda, həm də iranlıların yaşadığı Bakıda iranlılar tərəfindən yaradılmış, bu partiya 1916-cı ildə Ədalət, 1920-ci ildə isə Kоmmunist (Ədalət) partiyası adlandırılmışdır. Bu partiyanın sədri Ərdəbilli Əsədulla Qafarzadə, Sarablı Kamran Ağa-zadə, Salmaslı Həydər xan Əmiоğlu (Rəcəb Bоmbi) və Xalxallı Sеyid Жəfər Жavadzadə (Pişəvəri) оlmuşdur. Kuznеtsоva Iran kоmmunistlərini, Kilan Qızıl Оrdusunu və Azərbaycan fədailərini qеyri-iranlı adlandırmaqla yanaşı Pişəvərinin atasını Təbrizli, özünü isə Qafqazlı kimi qələmə vеrir. Halbu ki, Pişəvərinin tərcümеyi-halı böyük kitab şəklində Kirill və ərəb əlifbası ilə çap оlunmuşdur Pişəvərinin bacısı Suğra xanım Azəri sağdır. Pişəvərinin Tеhranda nəşr еtdiyi «Aжir» qəzеtinin tam külliyyatı mövcutdur. Pişəvərinin Azərbaycan hərəkatı barədə yazdığı matеrial еtibarlı sənətdir. (Tеhran-Tayms) qazеtinə tam əlaqə ilə müraciətdən Kuznеtsоva müsahibədən əvvəl «Aжir» qazеtinə də müraciət еtsəydi hadisəni analiz еdərkən həqiqətə оbyеktivliyə arxa çеvirməzdi. О, bilikli bir şərqşunas оlsaydı Pişəvərinin anadan оlduğu yеri düzgün müəyyənləşdirə bilərdi

Pişəvəri Xalxal mahalının Zеyvə (Zaviyə) kəndində 1893-cü ildə anadan оlmuşdu. Özünün yazdığı kimi 1905-ci ildə fеоdal zülmü və əşayir basqınları nəticəsində ailəsi ilə Bakıya gəlmiş, 15 il mühacirətdən sоnra Irana qayıtmış, оrada həbsə alınmış, 10 il zindan çəkmiş və müttəfiq qоşunlarının Irana gəlməsi və Rza xan diktatоrluqunun dağılması nətiжəsində başqa məhbuslar kimi о da azad оlmuş, əvvəlcə «Aжir» qazеtini nəşr еtmiş, sоnra da Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsini yaratmışdır.

Kuznеtsоva Artaşеs Avanеsyanı Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsinin banilərindən biri kimi qələmə vеrir ki, bu da açıq və aydın sürətdə tarixi təhrif еtməkdir. Artaşеs Avanеsyan Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsinin və Pişəvərinin əlеyhdarlarından biri оlmuş və indii də öz mövqеyini dəyişməmişdir. О, hazırda Yеrеvan şəhərində yaşayır və 85 yaşı vardır. 1946-cı ildən mühacirətdədir. 50-ci illərdə namizədlik dissеrtasiyası yazmmış və dissеrtasiya Azərbaycan hərəkatı və Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsinə həsr еdilmişdir. Оnun firqəyə qarşı mənfi mövqеyi bu dissеrtasiyada da öz əksini tapmışdır.

Azərbaycan Dеmоkrat Firqəsi rus qоşunlarının himayəsi altın da dеyil. Məşrutə inqilabı və Xiyabani hərəkatının davamçısı kimi, Azərbaycan xalqının iradəsilə yaranıb və fəaliyyət göstərmişdir. Lakin Sоvеt Оrdusunun Iranda оlması və Iranda nisbi dеmоkratiyanın yaranması Iran xalqlarına imkan Vеrdi ki, öz haqlarını tələb еtsinlər. Azərbaycanlı da Atlantik xartiyasının tələbləri əsasında öz milli hüququnu almaq üçün ayağa qalxdı.

1941-ci il avqust ayının 14-də Çеrçill və Ruzvеlt tərəfindən imzalanmış Atlantik xartiyasının 3-cü maddəsində dеyilir:

«Iki Amеrika və Ingilis ölkəsi hər millətin özü üçün münasib bildiyi hökümət fоrmasını sеçmək hüququnu möhtərəm sayır və ümid еdirlər ki, hakimiyyət və istiqlal hüququndan zоrla məhrum оlmuş hər bir millət indii öz hüququna çatsınlar».

«Bu xartiyanı 24 sеntyabr 1941-ci ildə Sоvеt dövləti də imzaladı».

Bu aydın məsələdir ki, inqilaba hazır оlmayan bir xalqı xaricdən gələn оrdu zоrla ayağa qaldıra bilməz. Hətta о, yеrli əhalinin cildinə girsə də xalq adından çıxış еdə bilməz. Bеlə ki, Sоvеt Оrdusu Irandan çıxandan sоnra Azərbaycan fədailəri (Qafkazlılar yоx, cənublular) Azərbaycan milli hökümətini 8 ay qоruyub saxladılar. Lakin hеç kəs bu faktı inkar еtmir ki, Sоvеt Оrdusunun Azərbaycanda оlması Azərbaycan hərəkatının inkişafına təsirli kömək göstərmişdir. Bu barədə görək «Iran partiyasının» оrqanı оlan «Жəbhə» qəzеti nə yazırdı: «Fars və Azərbaycan hərəkatı arasında mahiyyətcə nə vardır?...Azərbaycan hərəkatı azadigah, islahtələb və mütərəqqi hərəkat, Azərbaycan hərəkatının rəhbərləri qədim azadixah mübarizələrdirlər. Оnların çоxu alim və mərifət əhlidirlər. Lakin fars hərəkatının başçıları azadixah və islahtələb dеyirlər. Fars hərəkatı azadlığı bоğmaq, dərəbəyliyi davam еtdirmək, yоxsulluq və bədbəxtliyi artırmaq üçün yaranmışdır». Qəzеt hər iki hərəkat arasında оxşarlığa işarə еdərək yazır: «Hamı bilir ki, cənub hadisələri ingilislərə arxalanırdı, ingilistandan pul və silah alır və Iranın cənubunda iqtişaş yaratmışdır.

Digər tərəfdən də inkar еtmək оlmaz ki, Sоvеt Оrdusunun Azərbaycanda оlması Azərbaycan hərəkatına böyük köməkdir. Fərz еdək ki, Azərbaycan Sоvеtlərdən silah və pul almışdır. Iran qоşunlarının müxtəlif yеrlərdə hərəkətlərinə qabağının alınması, Şərifabadda Azərbaycana göndərilən оrdunun dayandırılması imkan yaratdı ki, Azərbaycan inqilabı qələbə çalsın. Bu barədə hеç kim Sоvеtlərin Azərbaycan hərəkatına köməyini inkar еdə bilməz… Bizim xaricilərlə əlaqəmiz məcburidir…Xaricilərin əli оlan hər işə Iranın mənafеyi nöqtеyi-nəzərindən baxılmalıdır. Azərbaycan hərəkatının bu nöqtеyi nəzərdən Fars hadisəsi ilə müqayisə еdirik və görürük ki, biri (Azərbaycan) Iran xalqlarını tərəqqiyə sövq еdir, digəri bədbəxtlik və yоxsulluqda saxlayır… Buna görə də Azərbaycan hərəkatı yaranan gündən biz оnu müdafiə еtdik və çalışdıq ki, Azərbəycan rеfоrmu bütün Irana yayılsın». («Жəbhə» №358, 8. 7. 1327. baş məqalə)

Sоvеt qоşunlarının Azərbaycan inqilabına köməyini Iranın о zaman ki, burжua partiyasının оrqanı bеlə qiymətləndirmişdir: «Kоmsоmоlskaya pravda»və Kuznеtsоva bu faktlarla tanış оlsaydı bəlkə də Təbrizdə оlan Ingilis kоnsulunun fitnəkar məlumatına əsaslanan ziddi-azərbaycan mövgеyindən çıxış еtməzdi.

Azərbaycan hərəkatı mücərrəd hərəkat оlmamışdır. О, həm daxili, həm də xarici amilə əsaslanırdı. Əldə еtdiyi dеmоkratik hüquqların qоrunmasında da dünyanın mütərəqqi xalqlarının himayəsinə arxalanırdı. Bu isə о böyük dövlətlətlərin xarici işlər nazirlərinin Lоndоn iclasına Təbrizdən göndərilən tеlеqramda («Azərbaycan» qazеti, Mеhrin əvvvəli, 1324) öz ifadəsini tapmışdır. Tеlеqrammda dеyilirdi: Böyük dеmоkratik dövlətlər qanlı faşizm üsuli-idarəsinin məhf еtdikdən sоnra dünyanın bir çоx ölkələri adilanə dеmоkratik üsuli-idarə yaratmışlar. Qabaqlarda zülm altında əzilən cahanın çоxlu millətlərin tarixi atlantik xartiyasına müvafiq оlaraq öz müqəddəratlarını təyin еtməyə başlamışdılar». Tеlеqrammda bir daha qеyd еdilir ki, «təəssüflər оlsun ki, Iranda günbəgün diktatоrluq təhlükəsi artmaqda və faşist ünsürləri Rza şahın mənhuz hakimiyyətindən sоnra əldə еdilən natamam azadlığı bеlə bоğmaq üçün hər çür fitnələrə əl atmaqdadırlar. Həm əyalətlərdə, həm də paytaxtda azadixahlar təqib оlunur, dеmоkratik hərəkatı təmsil еdən qəzеtlər və cəmiyyətlər silah güжü ilə dağıdılır». «Tеlеqramda Azərbaycan məsələsinə işarə еdilərək göstərilir: «Iranda 5 millyоn nüfusa malik оlan biz azərbaycanlıların vəziyyəti daha dözülməzdir. Azərbaycan milləti illərdən bəri Irandakı azadlığ hərəkatının ələmdarı оlmağına baxmayaraq öz tоrpaqlarında… hər cür hüquqdan məhrum оlmuşlar… Azərbaycan milləti öz milli mədəniyyətinin tərəqqisinə çalışmaq, xaraba şəhərlərini abadlaşdırmaq, xalqın fəlahət, səhiyyə və başqa еhtiyaclarını ödəmək, hətta öz uşaqlarını ana dilində оxutmaq hüququna malik dеyildir».

Tеlеqramda Azərbaycan xalqının Iran daxilində milli muxtariyyət əldə еtməsi haqqının tanınması ilə əlaqədar dеyilir: «Azərbaycan xalqı əmindir ki, bütün millət və milli dövlətlərə milli azadlığ və xilaskarlığ vəd еtmiş böyük müttəfiq dеmоkratik dövlətlər bizimdə tələbimizi nəzərdə tutacaq və öz köməklərini bizdən əsirkəməyəcəkdir».

«Kоmsоmоlskaya pravda»nın təşkil еtdiyi müsahibəyə aid fikirləri yеkunlaşdırarkən Budkоv və Kuznеtsоvaya bir daha xatırlatmaq lazımdır ki, Iran Kоmmunist Partiyasının yaranması, Kilan Sоvеt rеspublikasının başçıları, Kilan hərəkatının iştirakçıları və оnun kədərli təcrübəsinin Azərbaycanda təkrarı, Azərbaycan milli müxtariyyətinin iki Azərbaycanı birləşdirmək üçün zəminə hazırlanması. Trоmеnin atоm silahı işlətmək haqqındakı hədə-qоrxusu mühacirləri böyük bir hissəsinin laqеrlərə göndərilməsi (mühacirlərdən bir sıra əskərlər və hərbi məktəb kursantları Irana qayıtmağı tələb еtdikləri üçün Irana yоx, Qazaxıstana sürgün еdilmişlər. Qalan mühacirlərin tam əksəriyyəti iş və mənzil ilə təmin оlmuş, ali və оrta ixtisas məktəblərində təhsil almış, savadsız mühacirlər arasında minlərlə ali və оrta ixtisaslı mütəxəssislər hazırlanmışdır ki, Kuznеtsоva bunları görmək istəməmişdir) həqiqətə uyğun оlmayan iddialardır.

Pişəvəri və Hеydərxan kimi mühacirləri qеyri iranlı adlandırmaq Qеrtsеndən, Bakunindən, Qеоrqi Plеxanоvdan tutmuş Sоlжinskiyə qədər Rusiyanı tərk еtmiş minlərlə rusu qеyri-rus adlandırmaq dеməkdir. Dünənə qədər milli azadlığ hərəkatının idеоlоqları оlan şərqşunas Kuznеtsоvalar bu gün Şərq xalqlarının milli qürurunu təhqir və inqilabi tarixi təhrif еtməklə özlərinə əlvеrişli mövqе və «hörmət» qazanmaq istəyirdilər. Məqaləni Bryukyaviçin sözlərilə bitiririk: “ mən bir tarixçı kimi başa düşmürəm ki, nə üçün Litvanın 30-cu illərin sоnundaki burжua xadimlərinin sənədləri yеnidən bu gün mənbə kimi istifadə оlunur?»

«Pravda» 1990-i il iyulun 20-si :

«Mühacir» №5. Оktyabr 1990-ci il.

Ə. Ə. Lahrudi.

Pəhləvi rejiminin varisləri

Azərbaycan Demokrat Firqəsi siyasi fəaliyyətə başladığı ilk ğündən qatı düşmənlərlə qarşılaşmışdı. Pəhləvi dərbarı bu düşmənlərin fəaliyyət mərkəzinə çevrilmişdir. Dünya imperializmi on illərdir ki, Iranda nüfuzunu saxlamaq üçün ən mürtəce hökumətləri iş başına qondarır, bu əlaltıları vasitəsilə Iranın azadlıq və istiqlal tələb qüvvələrini əzir bu yolla da özünün ağalığını daha da möhkəmləndirir.

Azərbaycan Demokrat Firqəsi Iranda dünya imperializminin qarətgər mənafeyini hədələyən siyasi təşkilatlar sırasına daxil idi. Onlar yaxşı bilirdilər ki, Azərbaycan xalqının qələbəsi ancaq Azərbaycanın çərçivəsində sıxılıb qalmayacaq və bütün Irana yayılacaqdır. Çünki bu xalq uzun əsrlərdən bəri, xüsusilə, 20-ci əsrdə dünya imperializmi və onun əlaltılarının zülmünü öz əti, dərisi və sümüyü ilə hiss edirdi. Həmişə əlverişli füsət ələ düşdükdə Iranın azadlıq və istiqlaliyyətini təmin etmək üçün ayağa qalxmışdı. Azərbaycan xalqının qiyamı bu hərəkatların ən radikallarından biri idi. Imperializmin sadiq nökərlərindən başqa, Iranın bütün azadlıq sevən xalqları onu müdafiə edirdilər. Onlar Azərbaycanın Iranı azad edəcəyi günü səbirsizliklə gözləyirdilər.

“Keyhan” qəzeti bu münabisətlə özünün 18 Azər 1324-cü il (1945-ci il) tarixli 1832-ci nömrəsində yazırdı: “...Şübhə yoxdur ki, Iranın şimalında demokratların hərəkatı Iranın ən mühüm hadisələrindən biridir. Bu hərəkat Iranın bütün əyalətlərinə sirayət edib müəyyən nəticə əldə etsə də Şərq tarixinin ən mühüm fəsillərindən biri hecab olunacaqdır”.

“Keyhan” qəzeti bundan 38 gün sonra, yəni 26 dey 1324-cü il (1945-ci il) tarixli nömrəsində Nişad adlı müəllifinin imzası ilə dərc etdiyi “Pişəvəriyə müraciyət” adlı məqaləsində yazırdı:

“Ağaye Pişəvəri, inanın ki, Iran azadıxahlarının ürəyi sizinlədir... Gəlin, siz qədəmlərinizi öz ətrafınızda çəkdiyiniz dairədən daha geniş atın. Siz Səttarxan, Xiyabani olun. General Məmmədtağı xan, Mirzə Kiçikxan olun... Iran dövləti və nüfuzlu təbəqələr sizin qanınızı axıtmaq istəyirlər. Elə Azərbaycanın özündə də bütün Iranda yayılmasını arzu edirsiniz düşmənləriniz az və gücsüz deyillər”.

Bəli, Iran xalqları Azərbaycan hərəkatının daha əhatəli olmasını və bütün Iranda yayılmasını arzu edirdilər. Pişəvərinin də Səttarxan kimi azadlığı Azərbaycandan bütün Irana qaytarmasını istəyirdilər.

Iran dövləti və nüfuzlu təbəqələr Ameriika və ingilis imperialistlərinə arxalanmaq Pişəvərini də Səttarxan, Xiyabani, Məmmədtağı xan, Mirzə Kiçik xan kimi öldürə bilmədilər. Lakin minlərlə azərbaycanlını kütləvi surətdə qırdılar.

Indi o tarixdən 45 il keçir. O zaman Azərbaycan bütün Iranı azad edə bilmədi. Iran da Azərbaycanda gedən hərəkatı azadxahların dayağı kimi qoruya bilmədi və yaxud qoruyub saxlamaq istəmədi. Azərbaycan çox asanlıqla süqut etdi, qorxu və vəhşət kabusu təkçə Azərbaycanı deyil, bütün Iranı bürüdü. Azərbaycanın süqutundan 32 il sonra Iran xalqları, o cümlədən Azərbaycan ayağa qalxdı. Istibdadın binasının əsaslarını viran edərək azadlığı bütün Irana qaytardılar. Lakin az keçməmiş bu azadlıq çırağı söndürüldü. Keçmiş qaranliqdan daha qatı bir qaranlıq Iranın göylərini bürüdü. Indi Pəhləvi rejiminin varisləri öz sələfləri kimi hərəkət edir və Azərbaycan Demokrat Firqəsi əleyhinə hərzə və hədyən düzüb qoşmaqda keçmiş dərbara məxsus olan qəzetlərin dediklərini təkrar edirdilər.

Pəhləvi rejiminin varislərindən biri öz sələfinə (“Keyhan” qəzeti, 1324-1325-ci illər) arxa çevirərək 21 Azər hərəkatının 45-ci ildönümü münasibətilə Azərbaycan Demokrat Firqəsinə hücum edərək onu Iran Azərbaycanında “təcziyə-tələb Demokrat Firqəsi” adlandırır. Bakı radiosunun “Iran Azərbaycanı demokratlarının hərəkətini xalq hərəkatı” adlandırmaqda təqsirləndirir. Guya Bakı radiosunun 21 Azər hərəkatı barədə söz açması özü demokrat Firqəsinin asılı olmasına sübutdur. Bakı radiosunun cəmi bir neçə dəqiqəlik verilişi “Keyhani-həvai” qəzetini elə əsəbiləşdirib ki, bu nəşriyyəni cızmaqarası Çalameydan səfilləri kimi Azərbaycan Demokrat Firqəsi əleyhinə boşboğazlıq edərək onu “Azərbaycan demokratlarının rus firqəsi”, “Təcziyə-tələb firqəsi”, “Iran Azərbaycanında Təcziyə-tələb firqənin hərəkatı”, “Təcziyə-tələb hərəkət”, “Azərbaycanın xəyanətkar firqəsi”, “Firqənın satılmış rəhbərləri”, “Pişəvərinin qəbrinin köçürülməsi”, “Xain Demokrat Firqəsinı diriltmək təşəbbüsu kimi qələmmmə verir.

Mətbuat tarixi elə bir nəşriyyə tanımır ki, o ağzına gələni desin, qələmini hərzə və hədyan üçün işə salsın “Keyhani-həvai” bəlkə də ağzını boşa qoyan yeganə nəşriyyədir. Bəlkə də yazdığına heç özü də inanmır. Amma əmrə itayət edir. O, muzd alır öz ərbabına da “sədaqətlə” xidmət etməlidir. Çünki bu “təcziyə-tələblik” ittihamı heç bir siyasi hüquqi və əxlaqi sənədə əsaslanmır.

Azərbaycan Demokrat Firqəsinin 45 illik rəsmi və qeyri-rəsmi sənəd və mədrəklərini varaqlayın. Orada bu ittihamı təsdiq edən bir sənəd tapa bilməzsiniz. Sovet Ordusu 21 Azər nehzətindən beş ay sonra Iranı boşaltdı. Bu qoşunlar Irandan çıxdıqdan sonra Azərbaycan Demokrat Firqəsi Mərkəzi dövlət ilə müzakirəyə başladı. Bir sıra razılaşmalar barədə müqavilə də imzalandı. Nə Sovet Ittifaqı nə də Azərbaycan Demokrat Firqəsi Iranı parçalamağın tərəfdarı olmamışdır. Təcziyə-tələblik ittihamı 21 Azər hərəkatını boğmaq üçün bir bəhanə idi. Nə üçün? Çünki Azərbaycan hərəkatı kəndliyə torpaq verdi, ana dilini Azərbaycana qaytardı, şəhər və kəndlərdə məktəb və müalicə ocaqları açdı. Darülfünün, teatr, radio stansiyası təsis etdi, milli maarifi Azərbaycana qaytardı. Azərbaycan bu hüquqları dövlət və hakim təbəqədən zorla aldı və qeyri-bərabər döyüşdə tək qaldı. Bu hüquqları əldən yenə də verdi.

Maraqlıdır, bəs, “Keyhani-həvai” Pəhləvi dərbarının ittihamını bu gün nə üçün təkrar edir. ona görə ki, Azərbaycana bəslənən köhnə siyasət bu gün də həyata keçirilir. Azərbaycanın siyasi-mədəni və ictimai həyatında heç bir dəyişiklik edilməmişdir. Buna görə də təəccüblənməyə və təəssüf etməyə dəyməz ki, Keyhani-həvai” Pəhləvi dərbarına mənsub olan qəzetlərin ittihamlarını təntənəli surətdə təkrar edir və elə buna görə də 1324-1325-ci illər “Keyhanını” varaqlamır. Yoxsa, həmin qəzetin 18 Azər 1324-cü il tarixli 832 nömrəsində dərç edilmiş baş məqalənin oxuyardı. (Bu məqalə o zaman nəşr edilən “Keyhanın” redaktoru Əbdülrəhman Fəramərzi tərəfindən yazılmışdı). Həmin məqalədə deyilrdi: “Aydın olanı budur ki, dünyanın hansı nöqtəsində hakim dairələr və mövcud vəziyyət əleyhinə bir hərəkət baş versə, çoxlu töhmətlərə məruz qalır. Mən inanıram ki, azərbaycanlılar məşrutə tələbi ilə ayağa qaldıqları zaman da hakim dairələr və mövcud vəziyyətin tərəfdarları tərəfindən onlara həmin qəbildən olan töhmətlər atılırdı. Mən Xiyabani və Mirzə Kicik xan qiyamını xatırlayıram, onlar da həmin töhmətlərlə ittiham olunurdular. Dövlətin tərkibinə daxil olan ən milli şəxsiyyətlər belə, məsələn, mərhum Moşir - əddövlə onlara “əşrar” və “mütəcasir” ləqəbi verirdilər. Amma bu gün göz yaşı axıdırlar, onlara azadxah və mücahid ləqəbi verirlər.

Bizcə bu, 1324-cü ildə nəşr edilmiş “Keyhanın” 1369-cu il “Keyhanına” verdiyi ən yaxşı cavabdır. Bu diş sıdırıçı cavabdır. Amma az-çox məntiqə malik olan qəzet üçün!

Gəlin Iranın tarixini varaqlayaq. Azərbaycanın məşrutəçiləri Qafqazdan kömək alırdılar. Pul, silah və canlı insan köməyi də olurdu. O zaman Məşrutə əlehinə olan istabdadı da çar hökuməti müdafiə edirdi. Iran xalqları həmin köməyi qiymətləndirir, çarın Iran istibdad rejimini müdafiə etməsini məhküm edirdilər.

1920-ci illərdə Çar süqut etdi. Rusiyada fəhlə-kəndli hökuməti iş başına gəldi. Ingiltərə hökuməti və Iranda olan ingilis silahlı qüvvələri Iranın mürtəce hökumətini, Rusiyanın inqilabi hökuməti isə milli xarakter daşıyan cəngəlilər hərəkatını müdafiə etdi. 1941-45-cü illərin Ikinci dünya müharibəsi dövründə ingilis və Amerikanın silahlı qüvvələri Iranın cənub feodallərını və Məmmdədrza rejimini, SSRI-nin silahlı qüvvələri isə Iranın şimalında və şimal qərbində demokratik qüvvələrini müdafiə etdilər. Azərbaycanda və Kürdüstanda milli hökumətlər iş başına gəldi. Iraqın kürd müqavimət qüvvələri Molla Mustafa Bərzaninin rəhbərliyi altında Mahabadın milli hökumətilə birləşdilər.

1342-ci ilin xordad ayının 15-də Qum və Tehran şəhərlərində səltənətə zidd olan hərəkət baş verdi. Hərəkət yatırıldı və Ayətulla Xomeyni tutlaraq Türkiyəyə sürgün edildi. O, Türkiyədən Iraqa getdi. Orada 15 il Pəhləvi rejimi əleyhinə mübarizə apardı. 1978-ci ilin axırlarında Iraqdan Fransaya sürgün edildi. Fransa dövləti Ayətulla Xomeyninin Parisdən Iran xalqının inqlabi hərəkatına rəhbərlik edə bilməsi üçün şərait yaratdı.

1979-cu il Iran inqilabı, Iran və Iraq müharibəsi, müxtariyyət tələb edən Iran və Iraq kürdləri hər iki tərəfdən müdafiə olundular. Iraqın şiə ruhanilərinin hərəkatı məğlub edildi. Ayətulla Sədr və onun bacısı Iraq dövləti tərəfindən edam olundu.

Ayətulla həkim Irana pənah gətirdi və Tehranda Iraq ilə Islam inqilabı ali məclisinin əsaslarını qoydu. Iran dövlətinin müdafiə çətiri altında özünə yer tapdı. Iran xalq mücahidləri də Iran dövlətinə muxalif qüvvə kimi Iraqda özlərinə müdafiə dayağı tapmağa çalışdılar.

Hazırda Iraq dövləti özünün macəracu Kuveyt əməllərində məğlubiyyətə uğramışdır. Iraqın əla Islam inqilabı məclisi, kürdlər, sosialistlər və kommunistlər Iraqda hakimiyyəti ələ keçirmək üçün birlikdə mübarizə aparırlar.

Əfqanıstan “mücahidləri” Iranda və Pakistanda yerləşmişlər və indi 10 ildir ki, Əfqanıstan dövləti əleyhinə müharibə aparırlar. Sovet Ittifaqı əfqanıstanın qanuni dövlətini, amerika, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Iran isə “Mücahidləri” müdafiə edirlər.

Sovet Azərbaycanında azadlıq hərəkatının formalaşma prosesi davam edir.

“Keyhani-həvai” bu barədə də bitərəfliyi kənara ataraq Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmaqla kifayətlənmir. Hətta, Şimali Azərbaycanın Irana birləşməsi məsələsini qaldırır. (“keyhani-həvai” qəzeti 19 dey. 1369, 9 yanvar 1991 №983. səh. 12).

Dünya hadislərini izləyənlər və siyasətin əlifbası ilə tanış olanlar bu qarşılaşmalarda tərəflərdən hansının müstəqil və hansının asılı olması barədə öz hökmlərini verməlidirlər.

Iranın son 100 illik tarixi mübarizələr və daxili müharibələr tarixidir. Bu mübarizələrdə tərəflər xarici siyasətdən öz xeyirlərinə istifadə etməyə çalışırlar. Biz Doktor Məhəmməd Müsəddiqin Milli Şura məclisində (1323-cü il, 7 dekabr) söylədiyi nitqinin bir hissəsini şahid göstərmək istəyirik. Çünki Müsəddiqin milli bir şəxsiyyət olduğuna heç kəs şübhə edə bilməz. Xüsusilə ona görə ki, Müsəddiq şimal neftinin sovetlərə verilməsinin əleyhinə çıxdı, cənub neftini milliləşdirdi, ingilislərə qarşı mübarizədə Amerikadan istifadə etməyə çalışdı. Amma baş tutmadı. Müsəttiq bu nitqində deyirdi:

“...Bu ölkədə Ingiltərə azadlıq bayraqdarı idi. Ingiltərənin səfarət xanası bu şəhərdə məsçid hökmündə idi. Bu gün Sovet Ittifaqı azadlığın bayraq darı olub...”.

“Qiyame-Iran” qəzetinin redaktoru Həsən Sədr də bununla əlaqədər aydın şəkildə yazırdı:

“Pişəvəri və onun dostlarının SSRI-yə əsaslanması eyb və ar deyil. Ona görə ki, bu gün SSRI-nin məsləhətləri bizim ölkənin kəndlilərinin, fəhlələrinin, digər ortabab və zəif təbəqələrinin mənafei ilə uyğun gəlir. Əgər Pişəvəri təkcə özünə əsaslansaydı, hakim təbəqənin qan icən canavarları ədliyyə və vətənpərvərlik qanunu adından onu hərbi hökumət, nəzmiyyə və ədliyyə orqanlarına dartar bir günün içərisində boğardılar. Çünki, qanun, zorakilığ və puldan tutmuş hər şey onların ixtiyarındadır”. (“Qiyame-Iran” qəzeti 29. 09. № 468. baş məqalə).

Indi “Keyhani-həvai” yə belə məntiqi bir sual vermək lazımdır: Əgər Azərbaycan Demokrat Firqəsi asılı bir təşkilat və “ruslara bağlı” firqədirsə, onda bəs Iraq əla Islam inqilabı məclisinə, Əfqanıstan mücahidlərinin Iranda və Pakistanda fəaliyyət göstərən partiyalarına nə ad qoymaq olar?

Bu partiyalar Iraq və Əfqanistanın daxilində deyil (Iranda və Pakistanda yerləşmişlər). Halbuki Azərbaycan Demokrat Firqəsi Azərbaycanda yaranıb və Azərbaycan Milli hökumətini Azərbaycan xalqı meydana gətirmişdilər. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin mühacirət edən üzvləri firqənin kiçik bir hissəsini təşkil edirdi. Onların həyatları təhlükə qarşısında olduğundan qonşu ölkəyə pənah apardılar. O zaman ölkədən çıxa bilməyənlər Şahənşah ordusu tərəfindən rəhimsizcəsinə öldürüldülər, onların arvad uşaqları əsir kimi sürgün edildilər.

SSRI-də yaşayan Iranlı mühacirlər nə keçmiş nə də indiki rejim əleyhinə heç bir təxribatçılığa əl atmamışlar. Onlar iqtisadiyyat, elm və maarif müəssisələrində işləmiş, şərafətlə yaşamaq üçün müəyyən sənət və peşə öyrənməyə çalışmışlar. Onlar 1979-cu il Iran inqilabını hüsn-niyyətlə qarşıladılar, ölkəyə qayıtmağa çalışdılar, lakin onlara belə bir fürsət verilmədi.

Indi məhz belə bir şəraitdə Azərbaycan Demokrat Firqəsi Iranın təbliğat dəstgahı tərəfindən hücümlara məruz qalır. Onlar adət etdikləri kimi, hər bir milli hərəkətə qarşı çıxır və hər cürə milli təşkilatların yaranmasının qarşısını almağa çalışırlar. Çünki özlərinə inam hissini əldən vermişlər və buna görə də qadağan edilmiş partiyaların fəaliyyət göstərmələrinə dözə bilmirlər. əgər ölkədə partiyaların açıq fəaliyyət göstərmələri üçün demokratik bir şərait meydana gələrsə onda xalq hansı partiyanın asılı, hansının müstəqil və milli olduğu barədə hökm verə bilər.

“Münacir” qazeti fevral – mart 1991-ci il.

Məryəmlərin taleyi ilə maraqlanın!

Oxucu, bu şəklə diqətlə bax! Bu qadının yetımş səkkiz yaşı vardı. O, 50 ilə yaxındır ki, həyatını qadın azadlığı uğrunda mübarizəyə həsr etmişdir. Bu qadın yoxsulluq və ehtiyac üzündən ağır və təhlükəli döyüş meydanına atılmamışdır. O, varlı ailayə mənsubdur, yüksək səviyyəli ziyalı, alim yazıçıdır. Qacar sülaləsinə mənsub olan şahzadə xanımdır. Necə deyərlər, öz sinfinə “xəyanət” etmiş, zəhmətkeş qadınların, ümumiyyətlə, əmək adamlarının azadlığı uğrunda mübarizəni özünə həyat yolu seçmişdir. Bu qadın Iranın adlı-sanlı feodal-mülkadar ailəlrindən biri olan Fərman-Fərmayin qızı Məryəm Firuzdur. Məryəm xanım hələ 1942-ci ildə Iran qadınlar təşkilatının yaradıcılarından biri olmuşdur. O, 1942-53-cü illəri əhatə edən dövrdə geniş siyasi və təşkilati iş apardı, 1948-ci ildə mütərəqqi qüvvələr irticaçılar tərəfindən təqibə məruz qaldığı zaman Məryəm xanım gizli fəaliyyətə keçdi, qiyabi olaraq 5 il həbsə məhkum edildi. 1953-cü ildə ölkədən çıxdı, 1979-cu ilə qədər vətəndən uzaqlarda yaşamağa məcbur oldu.

Şah rejimi tərəfindən ikinci dəfə qiyabi mühakimə olundu, ömürlük həbsə məhkum edildi. O, mühacirət illərində də Iranın mürtəce rejiminə qarşı mübarizəni davam etdirdi, Iran inqilabi qələbə çaldıqdan sonra – 1979-cu ilin aprel ayında ölkəyə qayıtdı, yenidən qadın azadlığı uğrunda mübarizəyə qoşuldu, Iran Demokratik Qadınlar Təşkilatının bərpa edilməsində iştirak etdi, həmin təşkilata başçılıq elədi. Lakin Iran xalqlarının inqilabından sonra əldə etdiyi azadlıq tez bir zamanda boğuldu, mütərəqqi təşkilatlara hücum başlandı, vətənpəvər qüvvələrə divan tutuldu. Məryəm Firuz da təqibə məruz qalaraq 1983-cü ilin ilk aylarında həbsə alındı, bu günə qədər Iran Islam Cumhurisinin qaranlıq zindanlarında ruhi və fiziki işgəncələrə məruz qalır.

“Mühacir” qəzetinin təhririyyə heyyəti öz oxucularına müraciət edir və onları bu mübariz qadının talei ilə maraqlanmağa çağırır.

Qoy, Şimaldan Cənuba gedən dostluq elçiləri Məryəmlərin talei ilə də maraqlansınlar!

“Mühacir” qəzeti №11 may 1991-ci il.

Əmiri.

Səddamın cinayətləri və C. Buşun “Oyaq vicdanı”

Fars körfəzi müharibəsi qurtardı, Küveyt Səddamın işğalından xilas oldu. Iraqın cənubu Amerika qoşunları tərəfindən işğal edildi. Iraq xalqı (kürd və

ərəblər) Səddam Hüseyn hökumətinə qarşı ayağa qalxdılar. Səddam rejiminin özünü itirməsindən istifadə edən xalq Iraqın böyük şəhərlərinin nəzarətini ələ keçirdilər. Belə bir vaxtda Amerika öz bitərəfliyini elan etdi.

Birləşmiş qüvvələrin Bağdada doğru irəliləməsini dayandırmaq və vətəndaş müharibəsində bitərəflik elan etmək Səddama imkan verdi ki, ən qısa müddətdə özünü yığışdırsın, qüvvələrini yenidən yerbəyer etsin, qoşunun tam dağılmasının qarşısını alsın və toplu vertolyotlardan, ağır və zirehli silahlardan istefadə etməklə şəhər və yaşayış məntəqələrini xalq qüvvələrinin əlindən çıxartsın və beləliklə də yenidən diktatorluğun bərpa edilməsinə şərait yaratsın.

Məntəqə hakimlərinin toqquşma və rəqabətləri Amerika və Qərbi Avropa ölkələrinə öz mənafelərini qoruyub saxlamaq üçün manevr etməyə, öz qeyri-bərabər siyasi, iqtisadi və hərbi əlaqələrin məntəqə dövlətlərinə təhmil etməyə imkan verir.

Amerikanın Orta Şərqdə 51-ci ştatı, “ön cəbhə”də isə zərbə qüvvəsi və strateji müttəfiqi olan Israil onun hərbi və maliyyə himayəsindən tam istifadə edir. Amerika hər il əvəzsiz olaraq 3-4 milyard dollar Israilə borc verir və öz Qərb dövlətlərini məcbur edir ki, Israilin işğal olunmuş Fələstin və Livan torpaqlarına arası kəsilməyən təcavüzü qarşısında əməli iş görməsinlər.

Amerika və onun avropalı müttəfiqlərinin hərbi, siyasi və diplomatik himayəsindən istifadə edən Israil Demoklis qılıncı kimi məntəqə ölkələrinin başı üzərində asılmışdır.

Israil təcavüzünün qarşısını almaq üçün işıq yeri görünmür.

Kemp-devid sazışındən sonra Misir də Amerikanın siyasi və hərbi müttəfiqinə çevrildi. Amerikanın hərbi köməyindən və “səxavətli”borclarından istifadə etdi. Fars körfəzi şeyxləri və Səudiyyə Ərəbistanı da Amerikanın himayəsinə arxalandı.

Şahənşah iranı da Amerikanın strateji müttəfiqi kimi məntəqənin təhlükəsizliyini qorumağı öz üzərinə götürdü. Başqa sözlə, fars körfəzində milli qurtuluş hərəkatlarını əzmək işi şahənşah Iranına tapşırıldı.

Lakin məntəqədə “üsyançı” ölkələr tapılır dı ki, onlar danışıqsız olaraq Amerikaya tabe olmaq istəmirdilər. Israil təcavüzü bu amillərdən biri idi. Afrikanın şimalında Liviya, Qırmızı dəniz hövzəsində Cənubi Yəmən Israilin qonşülüğünda Suriya, Iranın qonşuluğunda Iraq inqilabdan sonra fars körfəzində Əfqanıstan və Iran bu və ya digər formada Amerikaya qarşı çıxırdılar və bəzi vaxtlarda da iki il əvvəl Liviya və inqilab illərindən sonra Iran və Əfqanıstan kimi ölkələr müstəqim və qeyri-müstəqim qulağburması alırdılar.

Son illər Amerikanın məntəqədəki strateji siyasətində köklü dəyişiklik baş verməmişdir. Lakin bu strategiyanın icrasında Iran inqilabı qarşısında Səddamı müdafiə etmək, Təbəs qumluqlarından Irana havadan hücüm etmək, Iraqın Irana hücımı və Əfqanıstan vətəndaş müharibəsi kimi bir sıra taktiki dəyişikliklər etmişdir.

Bu fürsətdən istifadə edən Səddam Qərbdən “gizli surətdə” ölüm saçan zəhərli və bioloji silah istehsal edən texnologiya almaqla böyük hərbi qüdrətə çevrildi. O, təkcə öz varlı qonşularının deyil, bəlkə Amerika və onun Qərb müttəfiqlərinin də mənafeyini qorxu altına aldı. Belə bir vaxtda Amerika Iraqa qarşı cəbhəni genişləndirə bildi və dünənə qədər Amerikanın düşmənlərindən Hesab edilən Suriya kimi ölkələri öz ətrafına toplaya bildi. Suriya tankları Amerika tankları ilə yanaşı, Iraqa qarşı yürüş apardılar. Iraqın Cənub hissəsi işğal edildikdən sonra Amerika əsgərlərinin irəliləməsi dayandırıldı və beləliklə cinayətkar Səddama öz müxaliflərini əzmək yarımcan diktatorluğa yeni can vermək üçün imkan yarandı. Nə üçün? Çünki Səddam rejiminin dağılması ilə məntəqədə “müvazinət” pozulardı, bu da Amerikanın mənafei ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Amerikanın nəzəraratı altında olan bir Iraqın varlığı Amerika üçün “həyati” zərurət kəsb edir. Bu baxımdan Qərb siyasitçiləri öz mənafelərini qorumaq üçün Irana qarşı bir Iraqın və Iraqa qarşı bir Iranın olmasını lazım bilir elə bu məqsədlə də Iraqın daxilində gedən hadisələrə “qarışmaqdan” çəkinillər. “Literaturnaya qazeta”nın şərhçisi Mirayski bu barədə aydın danışır və yazır: “başqa bir islam respublikasının meydana gəlməsi Amerika üçün zəiflədilmiş Səddamdan daha qorxuludur”.

25 ilə yaxındır ki, Iraq xalqları diktator Səddamın qılıncı altında yaşayır və hər bir fürsətdən istifadə edərək bu rəhmsiz diktatora qarşı üsyan edirlər. lakin hər dəfə böyük dövlətlər müxtəlif formada onu müdafiə edir, xalqın üsyanını yatırıb və ona öz hakimiyyətini qorumağa imkan yaradırlar.

1975-ci ildə Iran diktatoru şahla Iraq diktatoru Səddam arasında imzalanan Əlcəzair müqaviləsi Iraqın şimalında kürdlərin hərəkatını əzməklə nəticələndi. Amerika qoşunlarının Bağdada doğru irəliməsinin dayandırılması da həmin məqsədi güdürdü ki, Səddam şimalda kürdlərin və cənubda siələrin hərəkatını əzsin və bu məqsədə çatmaq üçün insanlığa qarşı bütün vasitədən, xüsusilə zəhərli silahlardan istifadə edib, Iraqda yenədə öz diktatorluğunu bərqərar etsin. Belə bir zamanda Amerikadan aslı olan mühafizəkar Misir, Ərəbistan, Türkiyə və radikal Suriyada təhlükəilə üzləşir beləliklə əməldə Səddam müdafiə olunur. Bu dəfə də məzlum Iraq xalqı tək qaldı, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, təhlükəsizlik şurasının daimi üzvləri, onun “sülhsevər” baş katibi sükut etdilər. Iraq xalqının xüsusilə kürdlərin fəryadına qulaq asmadılar. Iraqın şimalında təkcə kürdlər deyil, bəlkə bu məntəqədə türkdilli azərilər də yaşayır, hava bombardmanları və zəhərli silahlar altında ölürlər. Lakin ölənlərdən ad aparılmır və günahsız Iraq xalqının öldürülməsinə qarşı etiraz olunmur.

Tarix dəfələrlə sübut etmişdir ki, böyük dövlətlərlə şahmat oynunda həmişə kiçik millətlər uduzmuşlar xüsusilə dövlət hakimiyyətindən məhrum olan millətlər dövlət hakimiyyəti əlində olan millətlərin bayrağı altına düşməyə məcbur oulrlar.

80 ilə yaxındır ki, kürd xalqı Səlahəddin Əyyubinin bu övladları öz azadlığları uğrunda çarpışır, lakin nə təkcə istiqlal, bəlkə daxili xodmuxtarlıq da əldə edə bilməmişlər. Nəyə görə? Ona görə ki, böyük dövlətlər xalqı deyil həmişə hakim dayirələri müdafiə etmişlər. Bu faciəli siyasət hazırda Iraqda həqiqətən faciəli bir şəkildə təkrar olunur. Məzlum millətlər bu faciədən ibrət dərsi almalı və çalışmalıdırlar ki, heç olmazsa, böyük qüdrətlərin əlində oyuncağa çevrilməsinlər. əgər istiqlal və azadlığ istəyirlərsə öz qüvvələrinə arxalansınlar, ya qalib gəlsinlər, ya da şərəflə ölsünlər. Bu və ya digər böyük dövlətə gedalıq əli uzatmasınlar.

“Mühacir” qəzeti aprel 1991-ci il.

Ə. Lahrudi

21 Azər (1945-1994)

21 Azər (12 dekabr 1945) hərəkatı Azərbaycan (Iran) xalqının inqilabi mübarizə tarixində ən görkəmli yer tutur. 21 Azər hərəkatı Azərbaycan xalqının milli intibahında ən yüksək zirvəsidir. 21 Azər hərəkatı Azərbaycan xalqının dünya xalqları. Içərisində özünəməxsus və layiqli yer tutmasının başlanğıcıdır.

Azərbaycan xalqı cəsarətli və mübariz xalqdır. O, Yaxın Şərq xalqları içərisində özünün azadlıqsevərliyi, zülmə və zülmkara qarşı mübarizədə inadkarliği və döyüşgənliyi ilə fərqlənir. Azərbaycan vaxtilə Avropa ilə Asiyanı birləşdirən körpü idi. Mütərəqqi ideyaların, müasir həyatın tələbi ilə səslənən baxışların Şərq dünyasına yayılmasında özünəməxsus yer tuturdu. 21 Azər Səttərxan və Xiyabani hərəkatından sonra yeniliik və müasirlik tələbi ilə çıxış edən ən böyük xalq hərəkatıdır. 21 Azər hərəkatı, eyni zamanda, milli çərçivədə ancaq Azərbacan çərçivəsində məhdudlaşan hərəkat deyil. O, Məşrutə və Xiyabani hərəkatı kimi Azərbaycandan başlanan azadlığ bütün Irana yayılmasını qarşıya məqsəd qoyan böyük hərəkat idi. 21 Azər hərəkatının böyüklüyü bir də onunla ölçülür ki, o, uzun illər azadlıq arzusu və azadlıq ideyaları ilə yaşayan Iran xalqlarının inqilabi mübarizəsinin həmişə olduğu kimi yenə də ön sırasında olmuşdur. Elə buna görə də Iranın başqa məntəqələrində müraciətlər qəbul edilirdi. Azərbaycanda başlanan hərəkatın bütün ölkəyə yayılması tələbi irəli sürülürdü. Lakin o zaman Azərbaycan ilk növbədə əldə etdiyi azadlığı qoruyub saxlamalı, onun bütün Irana yayılması üçün əsas bazaya çevrilməli idi. 21 Azər hərəkatının qarşıya qoyduğu bu ümumxalq amalı Iran çərçivəsindən çıxaraq Yaxın Şərq xalqlarının, müstəmləkə əsarəti altında inləyən ərəb dünyasının da amalı oldu. Elə buna görə də dünya xalqlarının, o cümlədən beş il alman faşistlərinin işğalı altında olan fransızların rəğbətini qazandı. Təsadüfi deyil ki, Fransanın Xarici Işlər Nazirliyi rəsmi bəyanatla Azərbaycan xalqının milli hərəkatını müdafiə etdi.

21 Azər hərəkatının ideya əsası ikinci dünya müharibəsi illərində faşizmə qarşı ölüm-dirim müharibəsi aparılan dövrdə formalaşdı. Bu azadlıq ideyası Azərbaycan xalqının ilk milli hakimiyyətinin yaranması ilə maddiləşdi. 21 Azər hərəkatı eyni zamanda müstəmləkəçilik əsarətinə qarşı başlanan ilk milli azadlıq hərəkatı idi. Bütün azadlıq hərəkatları kimi 21 Azər hərəkatı da milli və beynəlxalq xüsusiyyətə malik idi. Hərəkatın milli xüsusiyyəti Azərbaycan xalqının qadağan edilmiş dilinin və “yaddan” çıxarılmış mədəniyyətinin dirçəlməsi və rəsmiləşməsi, Azərbaycanın daxili həyatının idarə edilməsi, azərbaycanlıların daxili işlərinin özünə tapşırılması bu hərəkatın ikinci xüsusiyyətidir. Üçüncü xüsusiyyət, özü də başlıca xüsusiyyət, Aəzrabaycanda muxtariyyət ideyasına əsaslanan xudmuxtar siyasi hakimiyyətin yaranmasından ibarət idi.

Bu hərəkatın beynəlxalq əhəmiyyəti ondan ibarət idi ki, o bütün Iran xalqlarının, eləcə də məntəqə xalqlarının və dünyanın mütərəqqi qüvvələrinin hüsn-rəğbətini qazandı. 21 Azər hərəkatı bir də ona görə başqa və oxşar hərəkatlardan fərqlənirdi ki, o, iki ictimai və iqtisadi sistemin bir-birilə üz-üzə dayandığı məntəqədə qələbə çaldı. Amerika bloku ilə Sovet bloku arasında olan ziddiyyətləri üzə çıxartdı. Biz bu yazıda 21 Azər hərəkatının qələbəsindən sonrakı bir il ərzində aparılan islahatlardan geniş danışmaq, hərəkata qarşı Tehran rejiminin tutduğu düşmənçilik mövqeyindən, şahənşah ordusunun Azərbaycana etdiyi vəhşi hücumdan Azərbaycan xalqına qarşı tutulan divandan, minlərlə günahsız insanın qətlə yetirilməsindən, on millərlə azərbaycanlı ailəsinin sürgün edilməsindən, minlərlə azadlıq fədailərinin didərgün düşmələrindən danışmaq fikrində deyilik. Bu, inqilabi hərəkatların qanuna uyğunluğundan irəli gəlir. Bu, Şərlə Xeyir arasında tarix boyu aparılan çəkişmələrin məntiqi nəticəsidir. Azadlıq və istiqlayyət uğrunda gedən döyüşlərdə canlarını qurban verən mübarizlər üçün növhəxanlıq etmək, göz yaşları axıtmaq, zülmkara, qatilə, cəllada nifrət etmək mübarizlərə və onları öz arxasınca aparan mübariz təşkilatlara yaraşmayan xüsusiyyətdir. Spartak hərəkatı qulların quldarlara qarşı üsyanı idi. Roma imperatoru Sezar üsyan etmiş qulları çarmıxa çəkdi. Yoxsulların iradəsinin təmsilçisi olan Isa peyğəmbər də çarmıxa çəkildi. Elə buna görə də Spartak qəhrəmanlıq obrazına. Isa məzlumluq timsalına çevrildi. 21 Azər idealı uğrunda həlak olan, yüzlərlə qətlə yetirilən adlı-adsız qəhrəmanlar müasir dövrün spartakları idilər. elə qəhrəmanlar idilər ki, 21 Azərdən sonraki 49 illik bir dövrdə baş berən üsyanlar, Iran xalqlarının azadlığı uğrunda üsyan edən mübarizlər üçün örnəkdir...

Iran xalqlarının azadlığı uğrunda mübarizədə canlarını qurban verən Ruzbehlər, Mübəşşirilər, Doktor Hüseyn Fatimilər, Əfzəlilər, Ənuşirəvanlar, müxtəlif siyasi təşkilatlara mənsub olan yüzlərlə qəhrəmanlar 21 Azərin idealı uğrunda həlak olan igid qəhrəmanların ardıcılları olmuş, onların amal və ideyaları uğrunda canlarını qurban vermişlər. Bu qanlar heç də hədər yerə tökülməmişdir. O, Şərlə Xeyir arasında gedən vuruşmanın nəticəsi, həm də onun davamıdır.

21 Azər hərəkatı dünya və milli miqyaslı döyüş zəncirinin həlqələrindən biri idi. Hərəkatın qələbəsindən 49 il, məğlubiyyətindən isə 48 il keçir. Bizi 21 Azərdən yarım əsrlik bir dövr ayırsa da, onun ideyası yaşayır, buraxdığı iz xatirələrdən silinmir. O, Iran xalqlarının apardıqları mübarizənin ideya mənbəyinə çevrilir. Bu mübarizə bu gün Azərbaycan xalqının, onun ziyalılarının, xüsusilə Iranın ali təhsil məktəblərində oxuyan azərbaycanlı tələbələrin Azərbaycan dilinin, Azərbaycan mədəniyyətinin dirçəlişi uğrunda apardığları mübarizədir.

Bütün Iran, o cümlədən Azərbaycan azadlıq uğrunda mübarizənin səhnəsinə çevrilir. Indiki şəraitdə aparılan ümumiran miqyaslı mübarizə mücərrəd xarakter daşımır. Konkret tələblərlə çıxış edir. Azərbaycanlı Iranın müstəqilliyinin təmin edilməsi, Iranda demokratik azadlıqların bərqərar edilməsi şüarı ilə yanaşı, Azərbaycan xalqının dil və mədəniyyətinin özünə qaytarması şüarını tam qətiyyətlə irəli sürür. Kürdüstanda da belədir. Milli və ümumiran tələbləri kürd xalqının əsas mübarizə şüarıdır.

Fars əyalətində, Xorasanda, Tehran, Ərak və Qəzvində baş verən çıxışlar demokratik azadlıq uğrunda gedən mübarizədir. Bu mübarizə heç də sırf məhəlli xarakter daşımır, ümumölkə xüsusiyyətinə malikdir, demokratik azadlıqlar uğrunda mübarizədir, milli dilin rəsmiləşdirməsi uğrunda mübarizədir, başqa sözlə desək, muxatriyyət uğrunda mübarizədir. Bu xalq hərəkatı Iran xalqlarının dostluq və qardaşlıq tellərinin möhkəmlənməsinə yöndəldilən mübarizədir.

Biz 21 Azərin qələbəsinin 50 illiyi ərəfəsindəyik. 1995-ci il Azərbaycan və Iran xalqlarının inqilabi mübarizə tarixində qızıl sətirlərlə yazılmış 21 Azər Iran xalqlarının azadlıq uğrunda apardıqları mübarizənin ilhamçısı olacaqdır. Biz inanırıq ki, Iran xalqları, o cümlədən Azərbaycan xalqı vahid Iran çərçivəsində öz demokratik hüquqlarına nail olacaqlar, üç min illik müştərək tarixə malik olan bu xalqlar dostluq və qardaşlıq şəraitində yaşayıb yaradacaqlar.

“Mühacir” qəzeti №13 26 dekabr 1991-ci il

Ə. Lahrudi.

21 Azər

46 il bundan əvvəl, belə bir gündə istibdad qalası Azərbaycanda süqut etdi. Təbriz qarnizonı müqavimət göstərmədən təslim oldu. Azərbaycanda milli hakimiyyət quruldu. Bu qələbə ilə Şərqin tarixində yeni fəsil açıldı. Orta əsr quruluşuna malik olan yarımfeodal və yarımkapitalist Iranın tərəqqi yoluna qədəm qoymasını, ərbab rəiyyətlik sisteminə son qoyulmasını, kəndlilərin torpaq sahibi olmasını, ölkə sərvətlərinin iqtisadi inkişafa cəlb edilməsini, pulsuz təhsil və tibbi yardım göstərilməsini, milli əqəliyyətlərin öz müqəddəratlarını təin etmək hüququna malik olmalarını zamanın özü tələb edirdi.

Demokratik Azərbaycan Iranın Demokratikləşdirməsində onun siyasi və iqtisadi istiqlaliyyətinin təmin edilməsində hərəkət verici amil ola bilərdi.

Lakin Iran irticası və dünya iperializmi bu inqilabı dəyişikliyə xoş üz göstərmədilər. Iranın başqa məntəqələrinə onun yayılmasının qarşısnı almaq üçün Azərbaycan əleyhinə sözün əsl mənasında psixoloji müharibəyə əl atdılar. Iranın daxili məsələsini beynəlxalq bir problemə çevirdilər. bu məsələni üç dövlətin xarici işlər naziri Moskva konfransında, Londonda və BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasında müzakirə etdilər. Azərbaycanı “separatizmdə” təqsirləndirdilər. Atom şantajına əl ataraq Sovet Ittifaqını passiv bir müşahidəçiyə çevirdilər. Bütün bu oyunlar dünyanın müharibə fatehləri arasında iki lagerə bölündüyü bir şəraitdə baş verirdi. Qərbi Avropa Amerikanın təsiri altına keçirdi. Ingiltərə və Fransanın müstəmləkələri toxunulmaz qalırdı. Şərq və Qərb arasnıdakı siyasi sərhədlər daha qabarıq şəkil aldı.

Azərbaycan müharibədən sonra birinci səngər kimi iki lager arasındakı çəkişmələrin mərkəzinə, Şərq və Qərb arasında güc sınamaq üçün meydana çevrildi.

Iranın aslı rejimi müstəmləkəçilərin mənafeyini qorumaqdan aciz qaldıgı. Bir zaman dünya imperializmi Azərbaycan demokratiyasını boğdu. Iranı Qərbin məhvərinə qaytardı.

Şahın bütün sirlərinə məhrəm olan general Fərdust öz xatirələrində (“Keyhani- Həvai” qəzeti 13 şəhrivər 1370-ci il-1991-ci ilin sentyabrı) bu barədə yazırdı.

“Məhəmmədrza Sovet qoşunlarını ölkədən çıxmaq üçün ingilis və Amerika nümayəndələri ilə müntəzəm olaraq əlaqə saxlayırdı Məhəmmədrza ilə gündəlik söhbətlərindən məlum olur ki, Sovet qoşunlarını Irandan çıxarmaq barədə ona çoxlu vədlər vermişlər.

Bu illərdə Məhəmmədrza Amerika səfirliyi kəşfiyyat bölməsinin rəisi ilə tez tez görüşürdü.

Fərdust Sovet qoşunlarinin Irandan çıxarılması barədə yazır:

“Amerika rusların öz qoşunlarını Irandan çıxartmamaları ilə əlaqədar öz nümayəndəsini BMT-yə göndərməyi Irana təklif etdi, Məhəmmərza bu təklifi razılıqla qarşıladı və Hüseyin Əslani BMT-yə göndərdi”.

Fərdustun dediyinə görə, bu macərada Amerika əsas rol oynayırdı və gizlində öz əlaltı təşkilatlarına və adamlarına Iranın mövqeyi ilə razilaşmağı tapşırdı. Fərdust yazır:

“Bir gün Məhəmmədrza mənə dedi ki, Amerikanın prezidenti Trumen ruslarla cox sərt danışıb çox ehtimal ki, ruslar qoşun hissələrini Irandan cıxaracaqlar.

Fərdust əlavə edərək yazır:

“Hər halda iş o yerə catdı ki, Amerikanın BMT də olan numayəndəsi Sovet Ittifaqına ultimatum verdi və dedi əqər ruslar müəyyən edilmiş vaxtda oz qoşunlarını Irandan çıxartmasalar, iş üçüncü dünya müharibəsinə çəkəcəkdir. Bu muharibədə isə Ikinci dünya müharbəsində yorulmamış Amerika qalib gələcəkdir. Halbuki, müharibənin ağırlığını Sovet Ittifagı hamıdan cox hiss etmişdir…”

Fərdustun fikrincə amerikalıların fəaliyyətlərinin nətiçəsi o olduki, ruslar qoşunlarını Iran ərazisindən cıxartdılar.

Fərdust şahın amerikalılar ilə əlaqəsindən bəhs edərək yazır.

“Azərbaycan məsələsi, Sovet Ordusunun Irandan çıxması, habelə sonrakı hadisələr və Pişəvərinin sügutu Məhəmmədrzanı kəskin şəkildə Amerikadan qorxutdu. O, bir dəfə mənə dedi. Bu amerikalılar əcəb qüdrətlidirlər. Doğrudan da onlara arxalanmag Azərbaycanın rusların pəncəsindən xilas olmasına səbəb oldu”.

Fərdust bu fikirdədir ki:

“Məhəmməd Rza ingilisləri taxta çıxmasının zamini bilirdisə, amerikalıları Azərbaycana nicat verəni hesab edirdi. Elə buna görə də Azərbaycan məsələsi ilə əlaqədar təşəkkürünü bildirmək üçün 1328-ci ildə (1949) Amerikaya rəsmi. Səfərə getdi əslində deyə bilərəm ki, Azərbaycan hadisəsi Məhəmməd Rzanı daha qüdrətli tərəfə, yəni Amerikaya üz tutması üçün başlanğıc oldu. Bununla yanaşı Ingiltərə ilə də dostluq münasibətini qoruyub saxladı”.

Fərdust təkcə şahı deyil, bütün hakim dairələri Ingiltərənin əlaltıları kimi təqdim edərək yazır:

“Ingiltərə qoşunları Tehrana daxil olduqdan sonra 150 nəfərə qədər tanınmış hərbçi və qeyri hərbçi ingilislər tərəfindən tutularaq Əragda zindana salındılar. Ingilislər rusları belə başa saldılar ki, bunlar alman siyasətinə tərəfdar olan adamlardır və buna görə də həbsə alınmışlar. Lakin yad ordular Irandan çıxandan sonra getdikcə daha aydın oldu ki, həbsə alınan həmin adamların çoxu ingilislərin tərəfdarları və zidd kommunistlərdirlər”.

Beləliklə “Iranın əsl sahibi “Ingilislər idi və sonradan amerikalılar ona şərik çıxdılar. Onlar öz ağalıqlarını qoruyub saxlamaq üçün ən kiçik dəyişikliyə belə dözmədilər. Bunlar bütün diplomatik, siyasi və hərbi kanallardan istifadə edərək Iranda özlərinin inhisarında olan ağalığı qoruyub saxladılar”.

Bu barədə Fərdust yazır:

“Sovet qoşunları 1325-ci ilin (1946) əvvəllərində Iranı tərk etdilər. Amma Pişəvərinin bir milyon ədəd yeni silaha malik olan xudmuxtar hökumətini öz yerlərində qoyub getdilər. Azərbaycanın işğalı dövründə Pişəvəri Demokrat Firqəsini təşkil edərək Milli hökumət, məclis və ordu yaratmışdı. Firqənin sillahlı qüvvələrinin başçısı Qulam Danişyan idi. Bu zaman Qəvvam-us-Səltənə Baş vəzir idi. Qəvvam-us-Səltənə firqə ilə çox mülayim rəftar edirdi. O, deyirdi ki, Avtonomiya elə də mühum bir şey deyil. Azərbaycana bir qubernator göndərməklə biz orada mərkəzin qüdrətini nümaiş etdirə bilərik”.

Fərdust Qəvam-us-Səltənin Azərbaycan məsələsinə necə yanaşdığı barədə yazır:

“Qəvam Moskvaya səfər etdi və orada öz məsuliyyəti ilə imzaladığı müqavilənamə ilə Azərbaycanın avtonomiyasını rəsmiyyətlə tanıdı və Şimal neftinin imtiyazını Sovet Ittifaqına verəcəyini üzərinə götürdü”.

Fərdust davam edərək yazır:

“Burada belə bir sual ortalığa çıxır ki, Qəvam-us-Səltənə ingilislərlə 1919-cı il müqavilənaməsini imzalayaraq Iranı iki nüfuz dairəsinə bölən Vüsuq-üd-dövlənin qardaşıdı. Ingiltərənin Tərəfdarlarından, sədaqətli nökərlərindən biri olan Qəvam-us-Səltənə ingilislərin xəbəri olmadan Moskvaya gedib tam məsuliyyətlə belə mühüm bir müqavilənaməni imzalamasına təəssüf etmək olarmı?”

Fərdust Məhəmmmədrzanı Amerikalıların əlaltısı kimi təqdim edərək yazır:

“O, bir oyuncaq kimi Amerikalıların əmrlərini yerinə yetirdi və Amerikəlıların planları əsasında qoşunun Azərbaycana hücum etməsini qərara alındı. Azərbaycana doğru iki diviziya hərəkətə başladı. Bunlardan biri geniral Haşiminin başçılığı altında Miyana-Təbriz, digəri isə general Zərrabinin başçılığı ilə Miyana-Marağa-Təbriz istiqamətində hərəkət edirdi”.

Fərdust şahın əmri ilə general Haşimiyə pul çatdırmağ üçün Təbrizə uçur və öz müşahidələri barədə yazır:

“ Mən Təbrizin təyyarə meydanına daxil olanda onun binası hələ də yanırdı. Yük maşını ilə Təbrizə getdim. Keçdiyim yol boyu və xiyabanlar adamla dolu idi, hamının silahı var idi. Ardı kəsilmədən havaya atəş açır, yenə də Pişəvərinin tərəfdarlarını axtarırdılar. Onları evlərindən çıxarıb edam etdilər. Xiyabanların kənarlarında öldürülənlərin cəsədləri çox idi bəlkə də 2000 dən 3000 nəfərə qədər adamı edam etmişdirlər”.

General Fərdust Azərbaycanın süqüt etməsi barədə öz fikirini söyləyir və onu ciddi olmayan bir iş kimi qiymətləndirərək yazır:

“Ordu 2 istiqamətdə hərəkət etdi bir vaxtda Məhəmməd Rza mənim bir motorlu teyyarə ilə uçaraq qoşunun hərəkətini nəzərdən keçirtməyini tələb etdi”.

Fərdust özünün havadan müşahidələri əsasında Azərbaycanın təbii şəraitini belə təsvir edir:

“Azərbaycan torpağı dağlarla örtülmuşdur. Onun dörd mühüm dağ silsiləsi vardır: Miyanaya çatmamış əsas dağ silsiləsi göylərə baş qaldıran Qaflankühdur. Dağa daxil olmazdan qabaq əzəmətli körpü var ıdı. Pişəvərinin qüvvələri onu dağıltmışdılar ki. Özü hərəkət edən maşınlarla oradan gediş-gəliş mümkün olmasın. Mən bizim əsgərlərin dərənin dibinə doğru getdiklərini gördüm. əgər Pişəvərinin qüvvələri bizimlə qarşılaşmaq istəsəydilər, ən yaxşı mövqeyə malik idilər. Onların ən mühümü həmin Qaflanküh dağı idi”.

Fərdust həmin izahatdan nəticə çıxaraq yazır:

“Buna görə də Azərbaycanın tutulması ciddi bir iş hesab edilməməlidir. Əgər bu işə ciddi yanaşsaydılar Qaflanküh və onun əcaib dağlarının mövqeiyyəti nəzərə alınsaydı, 10 deviziya da oranı tuta bilməzdi”.

Fərdust yazır:

“Kiçik dəstəlr halında dağlara çəkilən tüfəngli firqəçilər Zülfüqarinin silahlı adamları tərəfindən ələ keçirilir, zindanlara göndərilir və edam olunurdular”.

21 Azərin bütün düşmənləri kimi, Fərdust da bu hərəkatın mahiyyətini təhrif etməyə, onu milli olmayan bir hərəkat kimi qələmə verməyə çalışır. Buna baxmayaraq, şahın bir çox özbaşınalıqlarının yaxından şahidi olmuş, adam kimi Fərdustun etirafları qiymətlidir.

Azərbaycan Iranın istiqlalının zamini idi. 21 Azər bu istiqlaliyyətin əsas dayağını təşkil edirdi. Əgər bütün Iran Azərbaycandan dərs alsa idi ingilis əlaltıları hakimiyyətdən uzaqlaşdırlardı və Ingiltərə Irandan qovulardı. Habelə amerikalılar da Iranda özlərinə ayağ yeri tapa bilməzdilər.

Təbiidir ki Iranda milli və demokratik qüvvələrin qələbəsi müstəmləkə sisteminə ölümcül zərbə vura bilərdi. Iranın ardınca Yaxın Şərqin digər ölkələri də müstəmləkəşilik buxovlarını qırardı və məntəqənin xalqları öz evlərinin sahibi olar, Qərbə, Şərqə qulluq etməzdilər. lakin müstəmləkəçilərin nökərləri və əlaltıları yenədə Iran xalqlarına, Iranın ab-Xakina xəyanət edirlər. Amerikanın casusları və Ingiltərənin nökərləri kimi yenidən öz ərbablarının iradəsinin icraçısına çevrildilər. Azərbaycanı işğal etdilər. Bu torpağın əhalisini qırıb çapmağa başladılar. Onlar Azərbaycandakı Milli hərəkatı boğmaqla Iranı Amerikaya hədiyyə verdilər.

Sovet Ittifaqı Azərbaycan xalqının mənafeyini özünün milli mənafeyinə qurban verdi, daha güclü olan Trumenin qarşısında geri oturdu.

O dövrün mürəkkəb beynəlxalq şəraitində Azərbaycanın əsl fədailəri olan bizlər öz mövgeyimizi müəyyənləşdirə bilmədik, gələcəyi görmək qabiliyyətinə malik olmadı. Öz mənliyimizi asanlıqla əldən verməmək üçün bir iş görə bilmədik. Dərk edə bilmədik ki, elə bir vaxtda mübarizə meydanına girək ki, öz doğma torpaqlarımızı müdafiə edə bilək. öz ayqlarımızın üstündə dura bilək, xalqın ingilabı həyacanından, məntəqənin strateji mövqeyindən istifadə edərk vətənimizi dünya imperializminin çövləngahına çevrilməsinin qarşısını ala bilək.

21 Azər hərəkatı məğlub oldu həm də çox asanlıqla, müqavimət göstərmədən məğlib oldu. Bu, təkcə Azərbaycanın deyil, həm də Şərq xalqlarının qurtuluş hərəkatının məğlubiyəti idi.

Ingilislərin Irana qayıtmaları. Amərikanın Iranda mütləq ağalığının yaranması bilavasitə bu məğlubiyyətin nəticisi idi.

Yenə də Fərdustun etirafla dolu xatirələrinə qayıdaq. O, Ingilislərin Iranda mütləq hakim olmaları barədə yazır:

“ General Ərfəin başçılıq etdiyi qeyri-rəsmi hərbi təşkilat Ingilis səfirliyinin göstərişi ilə tudəişiləri kəşf etməklə məşğul idi və şübhəli ünsürlərin Ordunun həssas işlərinə yol tapmamasına çalışırdı. Bu vəziyyət Sovet qoşunları Irandan çıxana qədər davam etdi”.

Fərdust əlavə edərək yazır:

“Amerika 1332-ci ilin 28 murdad (1953) çevrilişindən sonra qoşun əks-kəşfiyyatını və 1335-ci ildə (1956) SAVAK-ı) (ölkə təhlükəsizlik və kəşfiyyat təşkilatı) yaratdı.

Beləliklə, müharibə dövründə Ingilislər Iran ordusunda hakim mövqe tuturdular. 21 Azər hərəkatının məğlubiyyətindən sonra onun bir daha təkrar olmaması, Iranda yaşayan xalqların öz müqəddaratını ələ ala bilməmələri, azadlıq əldə edə bilməmələri üçün Amerika Iranın silahlı qüvvələrində ağalığı öz əlinə aldı. Ordunun, jandarm və polis idarələrinin təşkilat quruluşunu yeniləşdirdi. Dəhşətli SAVAK təşkilatı vasitəsi ilə Iran xalqlarını buxovladı və Iranı özünün casusluq mərkəzinə çevirdi, bizim istiqlaliyətimizi aradan apardı və azadlığımızı boğdu.

Amma Iran xalqları bu hesablamaları alt-üst etdi. Amerikanın sadiq nökəri olan şahı devirdi, Pəhləvi xanədanını Irandan qovdu. Amerikanın Irandan əlini kəsdi, Iran özünün siyasi istiqlaliyyətini qazandı.

Lakin uzun çəkmədi ki, yenədə azadlıq aradan getdi. Azlığda qalan millətlər öz müqəddaratını təyin etmək hüququndan məhrum oldular. Məhs belə bir şəraitdə azadlıq xalqın ümumi istəyinə və idealına çevrilmişdir.

21 Azərin hədəfləri bu idealların tərkib hissəsidir. Azərbaycan xalqı ona nail olmaq üçün bu gün də mübarizə aparır.

“Mühacir” qəzeti dekabr 1991-ci il.

Başıbəlalı Azərbaycan

Başıbəlalı Azərbaycan! Ayağa qalxırsan, yıxılıb yenə qalxırsan, ayaqların bərkiyib, dizlərin möhkəmlənib ayaq üstə durmağı bacarana qədər yıxılıb durmalısan. Indi imtahan günü başlanmışdır. Bu gün erməni əli ilə səni sındırıb, mənliyini tapdayırlar. Torpağını yandırır, övladlarını qırır, varlığına qəsd edirlər, köləlik boyunduruğunu əbədiləşdirirlər. Sən təksən. Dörd tərəfdən düşmən əhatəsindəsən. Fəryadını eşitmək istəyən yoxdur.

Sənin cənubda ayağa qalxan, “mədəni” köləlikdən qurtarmağa can atan igidlərin də tək qaldı. Harayına səs verən olmadı. Əzildi, torpağı yandırıldı, namusuna təcavüz edildi, yurd-yuvasından didərgin düşdü. Əsir kimi uzaq diyarlarda qızmar günəş altında tikanlı məftillər altinda saxlandı. O, əsartdən “Qurtarsa da” öz diyarına qayıda bilmədi. Onun övladları dil, adət-ənənələrini ununtmalı oldu. Bu zaman Cənubdan Şimala pənah gətirən də az olmadı. Bura da öz adını, sanını danmalı oldu. Ona “başını aşağı sal, dolan, dörd dövrəndə nə keçir işin olmasın, hər nə var təriflə, alqişla, ura çək” bu sənin əsas vəzifəndi dedilər. Sən burada belə bir varlığa çevrildin. Şimal torpağına sərələndin qabarlı əllərinlə bir tikə çörək qazandın. Günü, ayı saymaqla məşğul oldun. Gecələr o tayda, gündüzlər isə bu tayda oldun. Ana deyib qışqırdın, göz yaşı tökdün, aylar, illər keçdi. Yaşa doldun. Cavanlığın əldən getdi.

Yeni dövr başlandı. Yeni nəsil meydana gəldi. O daha sən deyilsən. O, yeni dövrün adamıdır. Elə bir dövrün adamıdır ki, alqışlar, təriflər gərəksizdir. Indi çəkişmə, didişmə dövrüdür. Mənəvi və əxlaqi dəyərlər öz məna və məfhumunu itirmişdir. Əxlaqiyyat və mənəviyyat elə bil kabusa çevrilmişdir. Hərə özü üçün ağadır. Şəxsi həyatda deyil, ictimai həyatda, siyasi məqamda da belədir. Millətin taleyinin həll edici mərhələsində də belədir. Ölüm-dirim məqamında da belədir. Millətin varlığı, gələcəyi, qəhramanlığı haqqında alovlu nitqlər söylənilir. Millət haqqında qəhrəmanlıq dastanları yazılır. Bu gurultulu sözlər salonlarda və meydanlarda qulaqları batırır. Ancaq hələ özünü qəhraman sayır. Özü də düşmən qapını aldığı bir zaman. Heç bir əxlaq normasına sığmayan davranışlar, bir-birini təhqir edən atmacalı replikalar, böyük siyasəti yaddan çıxarıb kiçik siyasət toruna düşənlər, “saray” intriqası ilə məşğul olanlar, bir-birinə şəxsi hesab açanlar milləti uçuruma aparırlar. Bu yersiz çəkişmələr, uşaq şıltağlığı, mənasız və yersiz rəqabətlər Azərbaycanın dünya xəritəsindən silinməsini sürətləndirir. Milləti köləliyə məhkum edir.

Vaxtilə Cənubdan şimala pənah gətirmiş cənublu da, bu faciədən yaxa qurtara bilməmiş. Ərdəbil fədaisi Xocalıda erməni gülləsi ilə həlak olur. Tərtərdə girov götürülür, evləri yandırılır, namusları təcavüzə məruz qalır. Ağdama yandırılan qrad və alazan bombaları cənubunun da evini dağıdır. Cənubdan şimala pənah gətirən fədai Qarabağdan da qaçqın düşür. Necə deyərlər tale belə gətirmişdi. Başsız qalmış xalqın taleyi belə olmalıdı.

Dövlət işində böyük vəzifə tutan Tehran bazarını öz inhisarına çevirən cənublu başbilənlər millətin deyil, pul kisəsinin fikrindədirlər. Belə də olmalıdır. Pulun vətəni yoxdur. Mənfəət gətirən sərvəti qat-qat artıran torpaq “əsil” Vətəndir.

Şimalda da belədir. Düşmən qapını alıb. Millət panikaya düşüb, başbilənlər bir-birinin canına düşüb şəxsi hesabları ayırd etməyi hər şeydən üsqtun tutur. Varlılar isə pul kisəsini daha da şişirtməklə məşğuldurlar.

Başıbəlalı Azərbaycan! Ayıl, özünə gəl, yıxılıbsan, ayağa qalx, özünə çarə qıl!

“Mühacir” qazeti aprel 1992-ci il.

Ə. L. Əlizadə.

Tehran danışıqları

Iran Islam Respublikasının təşəbbüsü ilə Tehranda keçirilən üçtərəfli danışıqlar may ayının 8-də başa çatdı. Danışıqlarda Iran dövləti tərəfindən prezıdent Rəfsəncani Azərbaycan respublikası tərəfindən Azərbaycanın müvəqqəti prezidenti Yaqub Məmmədov Ermənistan tərəfindən Ermənistan Respublikasının prezidenti Ter- Petrosyan iştirak edirdilər. Dövlət başçıları səviyyəsində keçirilən bu görüşdə dörd ildən artıq davam edən münaqişənin siyais yol ilə həll edilməsi, məntəqədə sülhün bərqərar edilməsi məsələsi müzakirə edildi. iran tərəfinin səyi nəticəsində atəşin dayandırılması barədə razılıq əldə edildi. bu haqda müvafiq sənəd imzalandı. Lakin Tehran müzakirəsi başa çatmamış Erməni silahlı qüvvələri tank və zirehli maşınların köməyi ilə üç istiqamətdə Şuşaya hücum etmiş, Ağdamı güclü raket atəşinə tutmuş ağır və şiddətli döyüşdən sonra şəhərə daxil olmuşlar.

Ermənistan respublikası Dağlıq Qarabağı Azərbaycandan qoparıb Ermənistana birləşdirməyə cəhd göstərir. Dörd ildən artıq davam edən bu təcavüz son aylarda daha qanlı şəkil almışdır. Xocalı faciəsi bu təcavüzün ən vəhşi forması və Şuşanın işğal edilməsi bu vəhşiliyin iyrənc mərhələsidir. Erməni təcavüzkarının arxasında duran Rusiyanın müəyyən dairələri, eləcə də Ermənilərin qərb havadarları erməni işğalçılarının bu vəhşilikləri üzərindən sükütla keçir, bununla da təcavüzun daha da genişlənməsinə şərait yaradırlar. Belə bir mürəkkəb şəraitdə münaqişə ilə əlaqədar Iranın mövqeyi necədir?

Münaqişəni dinc yol ilə həll etmək üçün Rusiya və Qazaxıstan prezidentləri vasitəçilik rolunu öz üzərinə götürdülər. Jeleznovodskda müzakirə aparıldı. Erməni tərəfi bu danışıqlarda iştirak etsə də onu pozmağa cəhd göstərdi. Noyabrın 20-də (1991) Qarabağ səmasında uçan vertolyotu partlatdılar. Qazaxıstan və Rusiya elçiləri, Azərbaycanın yüksək rütbəli dövlət xadimlərindən ibarət sərnişinləri qətlə yetirdilər. Bununla da Rusiya və Qazaxıstanın vasitəçilik missiyası sona çatdı. Rusiyanın razılığı ilə bu missiyanı Iran öz üzərinə götürdü. Xarici işlər naziri Əliəkbər Vilayəti Bakı və Irevana səfər etdi. Qarabağda vəziyyəti qəsdən gərginləşdirən erməni tərəfi Vilayətinin Qarabağa səfərinə maneçilik törətdi. Vilayətinin sülh səyləri Xocalı faciəsi ilə Rəfsəncaninin başçılıq etdiyi Tehran danışıqları isə Şuşa şəhərinin işğal edilməsi ilə boşa çıxdı. Ermənilər sülh məqsədilə deyil, dünya ictimayətini öz murdar məqsədlərindən yayındırmaq Azərbaycan tərəfinin ayıqlıq və sayıqlığını kütləşdirmək, gözlənilməz zərbə endirmək taktikasından istifadə etmək üçün danışıqlara getdilər. Tehran isə bilərəkdən və ya bilməyərəkdən Erməni hiyləsinin toruna düşdü, ona etimad etdi, onunla dostluq əlaqəsi yaratdı, Araz çayının üzərindən Ermənistanla Iranı birləşdirən körpü saldı. Dünya bazarına çıxmaq yol və dəniz limanlarından istifadə etmək üçün ermənilərə imkan yarandı, qəribə burasıdır ki, Tehran radiosu mayın 8 və 9-dakı xəbərlər proqramında Şüşada gedən döyüşlər həqqında Ermənistan teleqraf agentliyinin yaydığı xəbərlərə və Ter-Petrosyanın bu haqda verdiyi bəyanata istinad etməklə kifayətləndi.

Iran dövlət başçıları özlərini islam dünyasının müdafiəçisi, Iranı, Islam aləminin müqəddəs məkanı adlandırdıqları halda təcavüzə məruz qalan müsəlman Azərbaycan və təcavüzkar Ermənistanla münasibətdə bitərəf mövqe tutur. Başqa sözlə erməni təcəvüzünü məhkum etmir, təcavüzə məruz qalan Azərbaycanın müdafiəsinə qalxmır.

Beləliklə, Rusiya erməniləri müdafiə edir. Iran bu məsələdə bitərəf qalır, Türkiyə isə Azərbaycanla müştərək sərhəddə malik olmadığı üçün Azərbaycana təsirli kömək göstərə bilmir. Bununla da Azərbaycan tək qalır və təcavüzün qurbanı olur.

Bütün dünya Ərəb Israil münaqişəsini dinc yol ilə həll etməyə çalışır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qərarı ilə yaxın Şərq Beynəlxalq konfransı keçirildi. Birbaşa Fələstin Israil müzakirəsi başlandı. Iran isə bu danışıqları Amerikanın hiləsi adlandırdı. Onu baykot etdi Israil ilə danışığa girən ərəbləri pislədi, bununla da özünü Fələstinin yeganə müdafiəçisi, müsəlmanların həqiqi arxası kimi göstərdi. Burada belə bir haqlı sual meydana çıxır ki, Iran bəs nə üçün məntəqənin ikinci Israili kimi çıxış edən, müsəlman Azərbaycanın torpaqlarını zəbt edən, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qəsd edən, Azərbaycan ərazisində işğalçılıq müharibəsi aparan, Azərbaycan torpağında vəhşilik törədən, Azərbaycanın şəhər və kəndlərini viran qoyan, qadın və uşaqları əsir götürən məsihi erməni ilə yəhudi Israil kimi rəfdar etmir. Bu təcavüzkarlara qarşı ciddi tədbir görməkdən boyun qaçırır. Iranda Fələstinin müdafiə həftəsi keçirildiyi halda Azərbaycanla həmrəylik günü belə keçirilmir. 20 milyon Azərbaycanlının şimal qardaşları ilə həmdərdlik səsinin eşidilməsinə imkan verilmir. Şimalı Azərbaycan əhalisi bu suallara cavab gözləyirlər?

“Mühacir” qəzeti 15 may 1992-ci il.

Ə. L. Əlizadə

Azərbaycan və onun tarixi rolu

Ağaye Haşimi Rəfsəncani (iyun ayının 29-da) Şərqi Azərbaycanın “nümayəndələri” ilə görüşündə demişdir: “Azərbaycan siyasi cəhətdən böyük əhəmiyyətə malikdir. Ölkənin inkişaf planında onun özünəməxsus yeri var”.

Görüş zamanı “nümayəndələr” Azərbaycanın siyasi və ictimai vəziyyəti haqqında prezidentə məlumat vermişlər. Rəfsəncani həmin görüşdə təkid edərək demişdir:“Məsul məqamlar Azərbaycanın problemlərinin həlli üçün ciddi sürətdə fikirləşməlidirlər”.

Mövcud şəraitdə bu görüşü təsadüfi hesab etmək olmaz. Həmçinin Rəfsəncaninin Azərbaycanın siyasi cəhətdən əhəmiyyətli olması məsələsinə toxunması da təsadüfi deyil. Iranın tarixi ilə az çox tanış olanlar yaxşı bilirlər ki, ölkədə baş verən hər bir ictimai və siyasi dəyişikliklərdə Azərbaycanın həmişə xüsusi rolu olmuşdur.

Son zamanlar məmləkətin bir neçə şəhərində baş verən iğtişaşlar bir daha göstərdi ki, ölkədə siyasi həyat coşub qaynayır.

Iranda müxtəlif xalqlar, o cümlədən 20 milyon azərbaycanlı yaşayır. Əsrlər boyu burada yaşayan xalqlar zülmə məruz qalmış və onların mədəni inkişafı üçün lazımi şərait yaranmamışdır. Ana dilləri yasaq edilmişdir. Azərbaycan xalqı hər bir fürsətdən istifadə edərək özünün, habelə digər xalqların azadlıq və mədəni inkişafı uğrunda mübarızəni davam etdirmişdir. Tarix boyu azərbaycanlılar təkcə öz xalqı üçün yox, ölkədə yaşayan digər azlıqlar üçün də azadlıq və iqtisadi inkişaf tələb etmişlər. Məhz bu ideallara görə Iran kimi bir ölkənin bir əyalətində (Azərbaycanda) o əyalətin bir şəhərində (Təbrizdə) və bu şəhərin bir küçəsində (Xiyaban küçəsində) Səttarxan kimi sərkərdə ayağa qalxdı və Məşrutə hərəkatına başçılıq etdi. Yenə də Təbrizdə Şeyx Məhəmməd Xiyabani Vüsuqüddövlənin Iran xalqlarının köləlik boyunduruğuna salan Iran – Ingilis müqavilənaməsinin əleyhinə qiyam etdi. O, öz canını da bu yolda qurban verdi. Şeyx Məhəmməd Xiyabanin yaratdığı partiyanın Azərbaycan Demokrat Partiyası adlandırılması da təsadüfi deyildir. S. C. Pişəvərinin başçılığ etdiyi Azərbaycan Demokrat Firqəsi (ADF) Azərbaycan üçün Milli Muxtariyyət, Iran üçün ərazi bütövlüyü və həqiqi istiqlal uğrunda mübarizə aparmışdı.

1979-cu il inqilabında Azərbaycanlılar Iranın azadlığı və istiqlalı naminə döyüşmüşlər.

1356-cı ilin bəhmən ayının 29-da (1978-ci il) baş vermiş Təbriz qiyamını şahliq üsul idarəsinin fəqərə sütunun sındırılan gün kimi qiymətləndirməkdə səhv etmirlər. Bəhmən ingilabının qələbəsində Azərbaycanın həlledici rolu barədə Xomeyni, Bazərqan, Həbibi, Rəfsəncani və dəfələrlə söz açmışlar. Bu görüşdə Rəfsəncanin dediyi sözlər bu həqiqəti bir daha sübut etdi.

Vaxtilə mübariz bir azərbaycanlı Iranın və ictimai dəyişikliklərində azərbaycanlıların rolundan demişdir. “Əgər Iranda ictimai və inqilabi hadisələri bir teatr tamaşası kimi götürsək onda azərbaycanlıların rolu bundan ibarət olardı ki, o birinci səhnəyə çıxır və əsərdə baş verən hadisələrin təməlini qoyur. Əgər həmin tamaşa bu istiqamətdə davam edərsə bundan azərbaycanlılar var qüvvə ilə ona kömək edirlər. Lakin əgər tamaşada cərəyən edən hadisələr öz məcrasından çıxarsa, onda yenədə azərbaycanlılar axırda səhnəyə çıxıb və bu tamaşanın davam etməsinin qarşısını alır”. Bu sözlərdə böyük bir həqiqət var artıq 13 ildir ki, Iranda baş vermiş xalq ihqilabı öz məcrasından çıxmışdır. Bu inqilabın qələbəsində birinci olaraq Azərbaycan səhnəyə çıxmışdır. Indi onun sonrakı rolunun vaxtı çatmışdır. Görünür hakim dairələrini təşvişə salan da elə odur.

Neçə ay bunda əvvəl Təbriz universiteti tələbələrinin Azərbaycan dili ilə əlaqədar keçirdikləri mitinqi, son zamanlar isə cavanların və digər zümrələrin dövlətin Qarabağdakı siyasətini tənqid etməsi, habelə digər etirazlar bu hərəkatın müqəddəməsi kimi qiymətlənə bilər.

Rəfsancaninin görüşdə verdiyi boş vədlərə gəldikdə isə bunu demək olar ki, bu val indiyədək dəfələrlə səslənmışdir. Lakin Azərbaycan xalqının həqiqi mədəni və ictimai inkişafı üçün təsiri olmamışdır. Azərbaycan xalqı yaxşı bilir ki, “Nəğd sirkə nisyə halvadan yaxşıdır”.

“Mühacir” qəzeti 14 iyul 1992-ci il.

Lahrudi.

Fantom miglə əvəz edilir

1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi, Qafqazın Rusiyaya ilhaq edilməsi Iranı ordu saxlamaqdan, müstəqil daxili və xarici siyasət yeritməkdən məhrum etdi. Qədim tarixə və zəngin mədəniyyətə malik olan bu ölkə Rusiyadan tam asılı vəziyyətə düşdü. Lakin Ingilis imperatorluğunun Iranın cənub məntəqələrində hakim mövqe tutması bu ölkəni tamamilə aradan gedib Rusiyaya birləşdirilməsinə mane oldu. “Müstəqil” Iran adlanan coğrafi məf f hum Rusiya ilə Ingiltərə arasında nüfuz dairəsinə bölündü. Iki yırtıcı imperatorluq arasında bufer rolunu oynadı.

Çarizmi məhv edən oktyabr inqilabı Seyid Həsən Təqizadənin dediyi kimi Iranın boğazına asılan edam kəndirini qırdı, o yenidən nəfəs almaq imkanı əldə etdi. Ingilis generallarının köməyi ilə dövlət çevrilişi edən Rza xan Türkmənçay müqaviləsindən 97 il sonra qanlı diktaturaya əsaslanan mərkəzləşmiş dövlət yaratdı. “Bolşevizm” nüfuzuna mane olmaq üçün Iranın şimal sərhədlərini bağladı. Yeni Avropa sistemli ordu yaratdı. Onu xarici silahlarla silahlandırdı. Əvvəlcə Ingiltərəyə, sonra isə Hitler Almaniyasına meyl göstərən Rza şah ikinci dünya müharibəsi illərində Irana daxil olan Ingilis qoşunları komandanlığı tərəfindən tutulub Cənubi Afrikaya sürgün edildi. 22 yaşlı Məhəmməd Rza hakimiyyətə gətirildi. Ikinci dünya müharibəsi sona çatdıqdan sonra Amerika məntəqə və Irana hakim kəsildi, Iran qoşunları Amerika silahı ilə, o cümlədən Fantom təyyarələrilə təchiz edildi. 70-ci illərdə Iran məntəqədə ən qüdrətli silahlı qüvvəyə malik oldu. Nikson doktrinasına uyğun olaraq Qərbin məntəqə mənafeinin qorunması Iran şahına tapşırıldı. Ingilis dövləti Fars körfəzindən öz hərbi dəniz donanmasını çıxartdı. Strateji əhəmiyyətə malik olan Əbumusa böyük və kiçik tomb adaları Irana verildi. Omman sultanına qarşı mübarizə aparan Zufar milli azadlıq hərəkatı Iran qoşunları tərəfindən yatırıldı. Nəhəyat Iraqla silahlı münaqişədə üstünlük qazanan Iran məntəqənin Foqul dövlətinə çevrildi. Iran Islam inqilabı bu prosesi dayandırdı. Ziddi xarici şüarla hakimiyyətə gələn rejim nə şərqi, nə qərbi siyasət yeritməklə Iran təkləndi. Qərb tərəfindən iqtisadi mühasirəyə alındı. Həm Qərb, həm də Şərqdən silah almaq imkanından məhrum oldu. Lakin Iran – Iraq müharibəsi qurtardıqdan, Rusiyada siyasi sistem dağılmağa başladıqdan sonra Iran – Rusiya münasibətləri yeni əsaslar üzərində quruldu. Bununla da Iran qoşunlarının silahlanması üçün Rusiya əlverişli silah mənbəinə çevrildi Fantom təyarələrinin yerini Mik təyyarələri tutdu. Iran təkcə 1991-ci ildə silah almaq üçün 2 milyard dollar pul xərc etmişdir. Bu il həmin məqsəd üçün xərclənən pulun miqdarı daha çox olacaqdır. Çünki Iran yenə də məntəqədə fovqul dövlət olmağa can atır. Iraq ilə müharibədə itirdiklərini bərpa etməyə səy göstərir. Beş illik bir müddətdə müharibə ərəfəsindəki qüdrətə nail olmaq istəyir. Bu silahlar əsas etibarı ilə Rusiyadan alınır. Təkcə keçən ildə Moskva Irana 1 milyard dollar məbləğində silah satmışdır. 16 mik, 29 qırıcı təyyarə SU_24 bombardmançı təyyarə, top və yer-hava S-A-5 raketlər həmin silahlar içərisindədir. Bunların hamısı 1989-cü ildə Sovet Ittifaqı ilə bağlanmış 10 milyard dollarlıq “silah və neft” sazişinə daxil olan silah alveridir. 1992-ci ildə Iran Rusiyadan daha 1 milyard dollarlıq silah almağı nəzərdə tutur. Dizel matoru ilə işləyən 3 sualtı gəmi alınacaq silahlar sırasındadır.

Iran – Hormuz boğazına nəzarət etmək üçün kicik sualtı gəmilər almağı da planlaşdırmışdır. Bunun üçün Iran matrosları Latviyada 500 nəfər aviopilot isə Rusiyada təlim alırlar.

Iran təkcə Rusiya deyil, Çin dövlətindən də silah alır. Bu silahlar “Stenges” raketlərlə təchiz edilmiş patrol gəmilərindən ibarətdir. Bundan əlavə Iraqın 148 hərbi və müsafir daşıyan təyyarələri də Iranın əlindədir. Bunlar körfəz müharibəsində Iraqdan Irana uçan təyyarələrdir.

Iran Əfqan mücahidləri ilə də əlaqə yaratmağa çalışır. Bu əlaqə “Stenges”, “Iskad” və MI 8 hərbi vertalyot almaq üçün yaradılır.

Iran Qırğızıstandan ən ücüz qiymətə başa gələn 500 milyon dollarlıq silah almışdır. Iran son vaxtlarda Hindistan, Argentina, Pakistan, Almaniya və Çin ilə güya dinc məqsəd daşıyan atom texnalogiyası almaq üçün danışıqlar aparır. Amerika mənbələri qeyd edirlər ki, Iran şimali Koreyadan 150 orta uçuşlu raket almışdır.

Qərb Iranın silahlanmasına ciddi yanaşır. Bu münasibətlə təhlükəsizlik şurasının 5 daimi üzvünün görüşü olmuşdur. Yaxın və Orta Şərqə satılan silahların 90 faizi həmin ölkələrdə istehsal olunur. Bu görüşdə Yaxın və Orta Şərq məntəqəsinə silah göndərilməsini məhdudlaşdırmaq barədə məsələ müzakirə etmişlər. Lakin bu görüşlərin müvəfəqiyyəti o qədər də gözə çarpan deyil. Çin və Rusiyanın fikrincə Iraqın Küveytə hücumundan sonra Amerika Yaxın və Orta Şərq ölkələrinə 20 milyard dollarlıq silah satmağı planlaşdırmışdır. Bununla əlaqədar müşahidəcilər belə hesab edirlər ki, Iran özünün hərbi qüdrətini bərpa edəcəkdir. Bu isə məntəqədə ağır nəticə verə bilər.

Iran böyük və qüdrətli dövlət kimi öz əzəmətini 7-ci əsrin ortalarında, Qadisiyyə döyüşündən sonra əldən verdi. Elə bil ki, həmişəlik olaraq əldən verdi.

Pəhləvi sülaləsi Iranın əzəmətini bərpa etmək şüarı altında Iran ordusunu xarici silahlarla silahlandırdı. Lakin Iranın əzəmətinin bərpa edilməsi mümkün olmadı. Pəhləvi sülaləsi yıxıldıqdan sonra Amerika Iranın siyasi səhnəsindən qovuldu. Iran öz siyasi istiqlalını əldə etdi. Indi Iranın daxili və xarici siyasəti xarici paytaxtlarla işlənib hazırlanmır. Iran dövləti Məhəmməd Rza şah kimi xarici səfarətxanalardan göstəriş almır. Lakin siyasi cəhəttcə müstəqil olan Iran dövləti öz sələfləri kimi xaricdən silah almaqla məntəqədə fovqəl dövlətə çevrilməyə, bununla da Iranın əzəmətini bərpa etməyə çalışır. Bu isə məntəqədə gərginliyi daha da şiddətləndirər, silahlı toqquşma ehtimalını qat-qat artırar.

Əhalinin dolanışığı hesabına silah almaq özü məntəqədə sürətlə silahlanmaya medam vermək geridə qalmış bir ölkəni iflasa uğratmaqdan başqa bir şey deyildir.

Sovet Ittifaqının dağılması göz qarşısındadır bu ölkənin dağılmasında sürətlə silahlanma başlıca amillərdən biridir. Fantom və miklə keçmişi bərpa etmək, cəhdi macəracılıq məzmunu daşiyan “xoş arzu” dur.

“Mühacir” qazeti №13 (34) 14 iyul 1992-ci il.

Ermənistan Azərbaycan münaqişəsinə bir baxış

1988-ci ildən başlayaraq Qafqazda siyasi vəziyyət gərginləşməyə başlayır. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti Ermənistanla birləşmək haqqında qərar qəbul edir. Bu separat əməl iki respublika arasındakı münasibətləri gərginləşdirir. Ermənistanda yaşayan azərbaycanlılar öz ata-baba yurdlarından qovulur. Azərbaycanın şəhər və kəndləri qaçqınlarla dolur, əhali arasında intiqam hissi güclənir. Hadisələr getdikcə kontroldan çıxır. Qarşı-qarşıya durma təhlükəli vəziyyət alır. Zahirdə “barışdırıcı rol oynayan” mərkəz əməldə erməni separatçılarına arxa çıxır. Münasibətlər gərginləşir. 20 yanvar qanlı faciəsi baş verir. Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın nəzarətindən xaric olur. Rusiyanın Dağlıq Qarabağda yerləşən polku erməni silahlı qüvvələri ilə birlikdə Azərbaycan kəndlərini işğal edir. Azərbaycanlı sakinləri buradan çıxarır. Faciə daha təhlükəli şəkil alır. Xocalı qırğınına əl atılır. Şuşa süqut edir. Laçın işğal altına alınır. Aran Qarabağ panikaya düşür. Şəhərlər və kəndlər ardı-arası kəsilmədən silahlı dəstələri ilk baxışda yenilməz qüvvə kimi təsəvvür edilir.

Hadisə nə üçün bu istiqamətdə inkişaf etdi? Daxili və xarici faktorları nəzərdən keçirək: Daxili faktor: Dağlıq Qarabağ hadisəsi bütün Azərbaycanı hərəkətə gətirdi, onu dərin yuxudan oyatdı. Azərbaycan xalqının milli istiqlal hərəkatının başlanğıcı oldu. Sumqayıt hadisəsi amansızlığına və rəhmsizliyinə baxmayaraq qorxu hissini sındırdı. Kütlələrə mərkəzə sözsüz boyun əyməmək ruhu aşıladı. Xalqın intibahı üçün hərəkətverici amil oldu. Yeni siyasi və ictimai təşkilatlar o, cümlədən Xalq Cəbhəsi Qarabağ hərəkatının dalğaları üzərində meydana gəldilər, formalaşdılar və kütləvi təşkilata çevrildilər.

Lakin xalqın dirçəlişinə təkan verən Qarabağ hadisəsi xalqın birliyini təmin edə bilmədi. Siyasi cərəyanlarla hakimiyyət arasında uçurum yarandı. Birincinin mərkəzlə qarşı-qarşıya durmasına, ikincinin isə mərkəzə yaxınlaşmasına şərait yaratdı. Daxili çəkişmələr, erməni separatçılarına öz mövqelərini möhkəmləndirməyə, Dağlığ Qarabağı əməldə Azərbaycanın nəzarəti altından çıxarmağa imkan yaratdı. Qarabağdakı erməni “qələbəsi” Şuşanın və Laçının asanlıqla süqutu da bu çəkişmələrin nəticəsi idi.

Xarici faktorlar: Beləliklə milli azadlıq yoluna qədəm qoyan Azərbaycan güclü siyasi və iqtisadi təzyiqə məruz qaldı. Informasiya blokadası siyasi blokada ilə “təkmil”ləşdi. Bu isə Azərbaycanın daxili cəbhədə parçalanma, xarici aləmdə təklənməsi ilə əlaqədar idi. Xristianlıq dünyası ermənilərin arxasında dayandılar. Islam dünyası isə bu işdə fəallıq göstərmədi. Həmahəng siyasət yeritməyə nail olmadı. Müsəlman dünyası bir növ sükuta vardı. Azərbaycana siyasi və mənəvi yardım belə göstərmədi. Türkiyənin və Iranın istiqaməti isə biri digərini təsirdən salan istiqamətdə aparıldı. Türkiyə Azərbaycanı Qərbə yaxınlaşdırmağa, Iran isə onu Qərbdən uzaqlaşdırmağa cəhd göstərdi.

Azərbaycanın Türkiyəyə artan meyli Azərbaycan – Iran münasibətlərində sərinlik əmələ gətirtdi. Fürsətdən istifadə edən Ermənistan Irana yaxınlaşdı. Iran və Rusiya əlaqələri genişləndi. Rusiya Iran qoşunlarını ucuz, eyni halda modern silahlarla təchiz edən yeganə mənbəyə çevrildi.

Bu zaman Qarabağ məsələsinin dinc yol ilə həll edilməsi missiyasını öz öhdəsinə götürən Qazaxıstan və Rusiyanın vasitəçilik cəhdi boşa çıxdı. Bu rolu Iran öz öhdəsinə götürdü.

Ilk addım Vilayətinin məntəqəyə səfəri ilə başlandı. O, Azərbaycan və Ermənistanda oldu. Lakin əsl münaqişə məntəqəsi olan Dağlıq Qarabağa gedə bilmədi. Qarabağ erməniləri bu səfərə mane oldular. Vilayəti isə bununla əlaqədar ciddi əksül-əməl göstərmədi. Onun Yerevan müsafirəti isə vasitəçilikdən daha çox Iran–Erməni münasibətlərinin müzakirəsinə həsr olundu. Vilayətinin boşa çıxan bu məmuriyyətindən sonra ermənilər Xocalı faciəsini törətdilər. Bu isə istər-istəməz Azərbaycanda Irana qarşı mənfi rəy yaratdı. Iran öz vasitəçilik rolunu Rusiyanın razılığı ilə yenidən başladı. Bu dəfə Tehran görüşləri təşkil edildi. Namərd Erməni Azərbaycanda yaranmış ağır siyasi vəziyyətdən istifadə edərək Tehran görüşünün nəticələrini pozmaq məqsədilə Şuşa və Laçın istiqamətində hərbi əməliyyat apardı. Hər iki şəhər müqavimət göstərmədən süqut etdi. Irana qarşı etimadsızlıq əhval-ruhiyyəsi geniş miqyas aldı. Azərbaycanın rəsmi və qeyri-rəsmi məqamları bununla əlaqədar öz narazlıqlarını bildirdilər. Bu zaman Azərbaycanın xarici siyasətinin başlıca istiqaməti elan edildi. Türkiyə, Amerika və Ingiltərə ilə yaxın əlaqə saxlamaq Azərbaycanın xarici siyasətində ön plana çəkildi.

Azərbaycan ərazisində qanlı müharibə gedir. Erməni təcavüzkarı min bir taktiki hiyləyə əl atır, Rusiya ilə təhlükəsizlik haqqında müqavilə imzalayır, Iranla əlaqələri genişləndirməyə çalışır, Azərbaycana qarşı şimalda və cənubda mənfi rəy yaradır. Belə bir hiyləgər düşmənə qarşı mübarizədə düzgün taktika seçmək, çevik siyasət yeritmək, düşmənin müvəqqəti müttəfiqlərini bitərəfləşdirmək, bitərəfləri cəzb etmək, narazıları muxaliflərdən ayırmaq ilə düşməni təkləməyə nail olmaq, təcrübəli diplomatiyanın başlıca vəzifəsidir.

“Mühacir” qəzeti 14 iyul 1992-ci il.

Ə. L. Əhmədzadə.

“Bizim əsas məqsədimiz Iranda demokratiyanın bərqərar olmasıdır”

Sentyabrın 3-də Azərbaycan Demokrat Firqəsinin yaranmasının 47-ci mətbuət konfransı keçirilmişdir. Yalnız təəssüf etmək olar ki, Ali Sovetin sədrinin də mətbuat konfransı təsadüfən həmin günə və həmin saata təyin olunmuşdu və ADF-nin təşkil etdiyi bu tədbirə mətbuatımızın laqeyd münasibətini ancaq bununla izah etmək olar. ADF-nin tarixi və fəaliyyəti haqqında oxuculara daha geniş məlumat vermək üçün “Istiqlal”ın müxbiri mətbuat konfransından sonra Firqənin ildönümünə həsr olunmuş sədri Əmrəli Lahrudi ilə görüşmüş və ondan müsahibə almışdır.

Y.Ə.: Əmralı müəllim, ADF-nin yaranmasının 47-ci ildönümü münasıbətilə Sizi və Firqənin üzvlərini təbrik edirik. Cənubi Azərbaycanda milli şüurun formalanmasına və ümumiyyətlə Iranda demokratik proseslərin inkişafına ADF-nin təsiri böyük olub. ADF-nin tarixi barədə və Sizin Firqəyə sədr olduğunuz dövrdə onun fəaliyyəti haqqında oxucularımıza qısa məlumat versəydiniz yaxşı olardı.

Ə.L.: ADF ikinci dünya müharibəsi qurtarandan sonra təşkil olub. Burada əsas hədəf Iranda diktatorluğun yenidən bərpasının qarşısını almaq, Azərbaycanda yaranan demokratiyanı bütün Irana yaymaq idi. O zaman S. C. Pişəvəri deyirdi ki, iki yol ayrıcında durmuşuğ. Ya diktatorluq bərpa olur və ya demokratiya qalib gəlir. Iranda Azərbaycan xalqına milli muxtariyyət verilməsi məsələsini ilk dəfə ADF qaldırdı. Bu xalqın demokratik ruhundan irəli gəlirdi. Azərbaycan xalqının inqilabi ənənəsi, müasir dövrün faşizmə qarşı, Atlantik xartiyasının üç böyük dövlət tərəfindən imzalanması Azərbaycanda böyük intizar yaratdı və Azərbaycan xalqı müharıbə qurtarandan üç ay sonra Təbrizdə öz milli hökumətini qurdu. Bütün Azərbaycanda milli hökumətin orqanları yarandı. Az bir zamanda dövlət universiteti yarandı. Inanın ki, altı ay ərzində kitablar, dərsliklər yazıldı, ibtidai məktəbdən 12-ci sinfə qədər və ali məkitəblərdə dərs keçmək üçün tamamilə Azərbaycan dili dərslikləri istifadə olundu. Şəhərin yolları asfaltlandı, dövlət rodiosu təşkil olundu, Azərbaycan Dövlət filarmoniyası yaradıldı. Dövlət torpağları pulsuz kəndlilərə paylandı, mülkədarlarla- kəndlilər arasında münasıbətlər nizama salındı. Azərbaycan Yaxın Şərqdə ən təhlükəsiz, əmin-amanlıq hökm sürən bir məntəqəyə çevrildi. Təbiidir ki. O vaxt bu işə həm şah, həm də ingilislər və amerikalılar qarışdı. Bu tərəfdən də Rusiya müharıbədən çıxmışdı və bizə heç bir kömək etmədi. Elə o ümumi mühütə uyğun olaraq biz də müqavimət göstərməmək məcburiyyətində qaldıq. Eyni zamanda Azərbaycan hökumətinin Iranla bağladığı müqaviləyə əsasən Iran qoşunları Azərbaycana ancaq seçkilərə nəzarət etmək üçün gəlməli idi. Azərbaycanda mövcud vəziyyət olduğu kimi qalmalı. Milli Əncumən, əyalət Əncumənləri (yerli qanunverici orqanlar-red.) və digər dövlət orqanları milli hökumətin yaratdıqğı və həyata keçirdiyi siyasəti icra etməli idi. Bu müqaviləyə əsasən Iranın başqa yerlərində də dövlət torpağları kəndlilərə paylanılmalı. Milli Əncumənlər yaradılmalı və Iranda da demokratikləşmə prosesi getməli idi. Lakin müqaviləyə xainlik edən, arxa çevirən Iran dövləti o vaxtkı Amerika səfiri C. Alenin şifahi təzyiqi nəticəsində bizi geri oturtdu. Biz müqavimət göstərmədik, sadəcə geri oturduq. O vaxtdan biz mühacirətdəyik. Bizim MK-mız Bakıya köçdü. Pişəvəri Bakıdı yerləşdirildi. Firqəmiz bərpa oldu, “Azərbaycan” qəzeti təşkil oldu. Artıq 46 ildir ki, biz burada fəaliyyət gəstəririk.

1979-cu ilin aprelində Firqənin plenimu keçirildi və mən sədr seçildim. bir aydan sonra Firqə konfransı keçirildi. Yeni rəhbərlik seçıldı. Onlar Irana getməli idilər. Iranda Islam inqilabının qələbəsindən sonra ADF Təbrizdə və bütün Azərbaycanda öz fəaliyyətini bərpa etmişdi. Lakin iki aydan sonra sərhəd bağlandı və biz Irana gedə bimədik. Vətənə qayıtmaq üçün Iranda demokratiya bərqərar olmalıdır. Israr edirik ki, xalqlara azadlıq verilsin. Bütün partiyalar azad fəaliyyət göstərmək hüququ qazansın. Xaricdə olan siyasi mühacirlər siyasi adam kimi vətənə qayıtsın, adi adam kimi yox Biz bu bəyaniyyə ilə çıxmış etmişdik. Bizim bəyannaməmiz böyük əks-sədaya səbəb oldu. Bir neçə dəfə “Amerikanın səsi” radiosuna müsahibə verdik. Respublika qəzetlərində bəyannaməmizi yaydıq. Indi bizim fəaliyyətimizin əsas məqsədi Iran hökumətinin ADF-nin Iranda açıq fəaliyyət göstərməsinə icazə verməsinə nail olmaqdır. 1992-ci ilin sentyabrın 3-də keçirdiyimiz mətbuat konfransı da bu məqsədə xidmət edirdi. Iranın özündə camaat indi güclü siyasətləşib. Son vaxtlar Təbrizdə, Xorasanda, Tehranda, Məşhəddə, Əraqda, Isfahanda böyük çıxışlar olub. Əraqda, Şirazda, Xorasanda bu çıxışlar kütləvi xarakter almışdır. Dövlət idarələrinə hücüm olub, polis və zərbəçi qüvvələr onlara qarşı silah işlədib. Onlarca adam öldürülüb, yüzlərcə zindanlara atılıb, camaatın gözü qarşısında dar ağacından asılıb, beləliklə, Iranda siyasi fəaliyyət ümumiyyətlə küclənir. Həm Azərbaycanda, həm Kürdüstanda, həm Iran Türkmənistanında milli muxtariyyət, milli azadlıq uğrunda mübarizə genişlənir. Bizim təşkilat da bu axınla birlikdə öz mübarizəsini aparır.

Y.Ə.: Əmirəli müəllim, 1945-ci ildə ADF-nin yaranması ilə Stalinin inqilabi ixrac etmək siyasəti arasında bir əlaqə olubdur?

Ə.L.: Bu, heç vaxt ola bilməz. Və buna bir neçə səbəb var. Bir səbəb odur ki, faşizm yıxılandan sonra bütün dünyada milli azadlıq hərəkatı baş qaldırmışdır. Müharibə qurtarandan bir neçə il sonra Afrikada müstəmləkəçilik ləğv oldu. Bu, müharibədə qələbə ilə bağlı meydana çıxan qüvvələrin yaratdığı yeni tarazlığın nəticəsi idi. Istəsək də, istəməsək də SSRI mənfi və ya müsbət qiymətləndirilsə də o, faşizm üzərində qələbə çalmışdı. Və onun 3-cü dünyaya təsiri böyük idi. Məhz bu təsirin nəticəsində 3-cü dünya müstəmləkəçilik zəncirindən azad ola bildi. Azərbaycan da həmçinin. 1945-ci ilin sentyabrın 2-də Yaponiya təslim oldu, 3-də Firqə yarandı. 3 aydan sonra milli hərəkat Azərbaycanda qalib gəldi. Obyektiv olaraq milli azadlıq hərəkatına SSRI-nin təsiri var idi. Lakin əgər Qərb öz tərəfdarlarına milli azadlıq hərəkatını boğmaq üçün silah, pul verirdi, kömək eləyirdisə, nə üçün milli azadlıq hərəkatlarına arxa olan, silah verəni inqilabı ixrac edən adlandırırıq. Bu xalqların milli-azadıq hərəkatlarına təkan verməkdir. Qərbin, amerikalıların gücü çatmırdı gəlib istədiyi kimi xalqların başını əzsin, öz siyasətinə tabe olan adamı gətirib hakimiyyətə qoysun. 2-ci səbəb isə odur ki, Iranda minlərlə azərbaycanlı bir il vuruşub. Səttarxan hərəkatında, Xiyabani hərəkatı dövründə Rusiya Azərbaycana kömək etmədi. Əksinə, 19-11-ci ildə rus ordusu Culfadan keçib daxil oldu Təbrizə və Səttarxan hərəkatını ümumimyyətlə, dayandırdı. O zaman Azərbaycan bütün Iranda məşrutiyyə, konstitusion monarxiyası yaranmasında başlıca rol oynayıb, şimalda rus qoşunlarına, cənubda ingilislərə qarşı vuruşa-vuruşa. Düzdür, o zaman Qafqazdan az-maz maddi kömək, silah gəlirdi. Amma təbrizlilər bir il mühasirədə idi. Şahzadə Eynedollənin qoşunları şəhəri mühasirəyə almışdı. Təbrizlilər yonca yeyib məşrutəni saxladılar. Demək, Təbrizin özünün, Azərbaycanın qeyrəti vardır ki, o xaricdən kömək almadan öz azadlığı uğrunda mübarizə apardı. 1946-ci ildə Azərbaycanda milli-azadlıq hərəkatının qalib gəlməsi üçün hər şərait var idi. Rus, ingilis, amerika qoşunlarının Iranda olması sadəcə istifadə olunmuşdu. Onların Iranda olması demokratiyaya şərait yaradırdı. Şah qaçmışdır, xalq ayılmışdır, təşkilatlar yaranırdı. Bizim 30 min fədaimiz var idi, 40 minlik qızılbaşlar təşkil olundu. Onların arasında bir rus məsləhətçisi belə yox idi. Azərbaycan xalqı heç kəsdən maddı kömək almayaraq öz milli hökumətini qurmuşdu.

Y.Ə.: Cənubi Azərbaycanda xalq hərəkatının məğlub olmasında Rusiya, ABŞ, Igiltərə üçlüyünün Irana qoşun yeritməmək və Iranın ərazı böyüklüyünü təmin etmək haqqında müqaviləsinin təsiri olubmu?

Ə.L.: 1943-ci ilin yanvarında keçirilən Tehran konfransında Iranın ərazı bütövlüyü və dövlət müstəqilliyini təmin etmək haqqında üçlüyün qərarı olub. Müharibədən 6 ay sonra müttəfiq qoşunlar Irandan çıxdılar. Rusiya isə müharibənin təzə qurtardığını, gərginliyin qaldığını, Bakı neftini qorumaq lazım gəldiyini göstərərək öz qoşunlarını bir az gec çıxartdı. Amma bizim fikrimizcə sovet qoşunun da qalmasına ehtiyac yox idi. Rus qoşunları müttəfiqlərdən 3 ay sonra Iranı tərk etdi. O vaxt artıq Azərbaycanda milli hökumət qurulmuşdu və özünü qoruya bilərdi. Bizim məğlubiyyətimizin iki səbəbi oldu birincisi3-cü Dünya müharibəsinin başlanması, atom silahı Bakı nefti və s. üçün yarana bilən böyük təhlükə;ikincisi, biz Iran hökuməti ilə bağlanan müqavilənin şərtlərinin pozulmasına getmədik. Iran qoşunu isə seçkilərə nəzarət adı ilə gəlib hərəkatı boğdu.

Y.Ə.: 1979-cu ildə Siz Irana getməli idiniz. Buna nə mane oldu?

Ə.L.: Şah hökuməti SSRI-yə şübhə ilə yanaşırdı. Buradan gedənlər nəzarət altına alınırdı.

Y.Ə.: Siz Irana leqal getmək istəyirdiniz?

Ə.L.: Bəli, leqal. IXP-nin mərkəzi Leypsiqdə yerləşirdi. Onların siyasi bürosu üç-üç, beş-beş getdi Tehrana. Firqənin sədr müavini Ənuşirəvan Ibrahimi də köçdü Təbrizə. Bizim Firqənin üzvləri Təbrizdə bina icarəyə götürmüşdülər. Üç aydan sonra mən də getməli olanda Bənisədr, prezident hökuməti sərhəddi bağladı və vizasız heç kimi buraxmadı. Artıq 79-cu ilin yayı idi. 1982-ci ildə isə orada olanlar hamısını tutub güllələdilər. Ənuşirəvan Ibrahim də güllələndi.

Y.Ə.: Sizin fikrinizcə, Iranda demokratik azadlıqlar üçün daha əlverişli şəraiti şah üsul-idarəsi yaradırdı, yoxsa Islam inqilabından sonra hakimiyyətə gələnlər?

Ə.L.: Bizim üçün əsas şərt demokratik, müstəqil Irandır. Şah rejimi heç bir siyasi qüvvəni qane etmirdi. Çünki bir adam oturub bütün ölkəni idarə etməməlidir, özü də ki, ABŞ-ın göstərişi ilə. Odur ki, xalq töküldü küçələrə. Ruhanilər müstəqil Iran elan etdilər və biz də bu müstəqil dövləti müdafiə edirdik. Lakin bu dövlət tez bir zamanda ən mürtəce quruluşlu bir dövlətə çevrildi. O, bütün demokratik azadlıqları boğdu. Tudəciləri, fədailəri, mücahidləri, demokratları tutdu, başçılarını öldürdü. Bu rejimləri müqayisə etmək düz deyil, onların hər ikisi mürtəcedir.

Y.Ə.: Kürd hərəkatının baş qaldırması ilə bağlı Sizin mövqeyinizi bilmək maraqlıdır. Siz mətbuat konfransında qeyd etmişdiniz ki, kürd hərəkatı Orta Şərqdə vəziyyətə müdaxilə etmək üçün Qərb ölkələri, ABŞ tərəfindən bir bəhanə, siyasi kart kimi istifadə edilib.

Ə.L.: Kürdüstan ümumiyyətlə həssas bir məntəqədir. Orta Şərqdə Kürdlər əsasən 4 dövlətin ərazisində yerləşir – Iran, Iraq, Türkiyə, Suriya. Ingilislər, indi isə amerikalılar öz mövqelərini regionda möhkəmlətmək üçün kürd kartından həmişə istifadə ediblər. Kürdlər isə öz növbəsində, bu vəziyyətdən istifadə edərək muxtariyyət qazanmaq, istiqlala çatmağa çalışırlar. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, kürdlərin öz dövləti heç vaxt olmayıb. Kürd hərəkati Iranda və Iraqda xüsusilə güclüdür. Kürdlər şüurlu surətdə Qərb ölkələrinə özlərindən siyasi kart kimi istifadə etməyə imkan yaradırlar. Çünki bu, onların strateji məqsədlərinə - vahid kürd dövləti yaratmağa uyğundur. Misal üçün, Iranda Kürd Demokratik partiyası Iranın müstəqilliyini qorumaq şərtilə özlərinə muxtariyyət tələb edirlər.

Y.Ə.: Iranla Iraqda vəziyyəti başa düşmək olar. Onlar ABŞ-ın regionda başlıca düşmənləri hesab olunur. Bəs kürdlərin Türkiyədə baş qaldırmasını nə ilə izah etmək olar? Axı Türkiyə ABŞ-ın yaxın dostu, hər halda müttəfiqi hesab olunur.

Ə.L.: Belə hesab edirəm ki, kürdlərin Türkiyədə baş qaldırmasında ABŞ-ın əli var. Bir də deyirəm ki, bu, yalnız ehtimaldır. Çünki, onlar dostları qarşısında da gələcək üçün rəqib hazırlayırlar. Qərb siyasətində, “parçala, hökm sür” prinsipi həmişə üstünlük təşkil edib. Fakt isə odur ki, türk kürdlərini Iraq silahlandırır və Iraq ərazisində onların bazası var. Iraqın mənafeyinə bu uyğundur. Bu üç dövlət – Iran, Iraq, Türkiyə - regionda bir-biri ilə mübarizədə kürd kartından hökmən istifadə edirlər. Düzdür, Iran və Iraq kürdlərindən fərqli olaraq, Türkiyə kürdlərini ABŞ hələ açıq müdafiə etməyib.

Y.Ə.: Bəlkə bu onunla əlaqədardır ki, müasir siyasi vəziyyətdə ABŞ Türkiyəyə qarşı öz münasibətini hələ formalaşdırmayıb?

Ə.L.: Son vaxtlar doğrudan da Türkiyə və ABŞ arasında yeni münasibətlər formalaşır. Indiyə qədər Türkiyə SSRI-nin qarşısını kəsən bir sədd rolunu oynayırdı. Indi isə buna eytiyac yoxdur. Orta Asiya və Qafqaz regionunda Türkiyənin nüfuzu böyükdür və təbii ki, ABŞ bundan istifadə etməyə çalışacaq.

Y.Ə.: Eyni zamanda Türkiyənin də nüfuzu regionda artacaq.

Ə.L.: Düzdür. Regionda o ölkənin nüfuzu qalib gələcək ki, küclü iqtisadiyyətı olsun. Zəif olan dövlətlər sadəcə, ideoloji, dini faktorlara əsaslanıb uzun dövr ərzində nüfuz qazana bilməzlər, keçici bir dövrdə isə bu mümkündür. Amma Türkiyə və ABŞ-in iqtisadi potensialı çox güclüdür, onlar bu regiona kapital qoyub, bölgədə nüfuz qazanıb buranı Qərbə yaxınlaşdıra bilərlər.

Y.Ə.: Onda belə bir problem üzə çıxır: SSRI-nin dağılması, Orta Asiya və Qafqazda müstəqil dövlətlərin yaranması ilə əlaqədar olaraq Iran və Türkiyə arasında nüfuz dairəsinin genişlənməsi uğrunda mübarizə gedir və bu mübarizənin daima güclənməsini biz hiss edirik. Bu məqamda, Iranda Azərbaycan kartının (kürd kartı kimi) oynanılması nə dərəcədə realdır?

Ə.L.: Şəxsən mənim zənnimcə, Iran kartının burada oynanılması çətindir. Azərbaycanda iki qüvvə var. Bir qüvvə Azərbaycan ziyalılarıdır və onlar Türkiyəyə meyllidirlər. Çünki 18-20-ci illərdə Azərbaycanı erməni işğalından məhz Türkiyə azad etmişdi, bunlar ikisi də türkdilli xalqlardır. Türkiyənin iqtisadi potensialı küclüdür və Qərbə yaxındır və s. Iran isə ancaq dini nüfuz vasitəsilə Azərbaycana təsir edə bilər. lakin bu zəif mövqedir. Reallıq isə belədir ki, Türkiyə və Iran bir-birini Azərbaycanda təcrid etməyə çalışsa, bu səhv siyasət olacaq. Regionun bu üç dövləti bunu aydın başa düşməlidir.

Y.Ə.: Qərb, ABŞ Cənubi Azərbaycandakı hərəkatdan istifadə edə bilərmi?

Ə.L.: Indi Azərbaycanda elə bir güclü hərəkat yoxdur ki, Qərb ona istinəd edə bilsin.

Y.Ə.: Ermənilərin kürd problemi kimi Azərbaycanda ortaya atdıqları məsələni necə qiymətləndirirsiniz?

Ə.L.: Qafqazda kürdlər iki yerə bölünüb – Azərbaycanda və Ermənistanda. Azərbaycanda kürd kartını oynatmaq Ermənistanda da kürd məsələsini qızışdıracaq. Digər tərəfdən, Azərbaycanda kürd problemi əslində yoxdur, çünki kürdlər Azərbaycan xalqı ilə o dərəcədə qarışıb ki, bu məsələnin problemə çevrilməsi mümkün deyil. Və ermənilər bu kartı ortaya atmaqla özlərinə quyu qazırlar, çünki, kürdlərin Ermənistanda vəziyyəti, etnik bir qrup kimi acınacaqlıdır. Erməni lobbisi heç vaxt buna yol verməz.

Y.Ə.: Əmralı müəllim, Firqənin fəaliyyətinə Azərbaycan hökuməti hər hansı formada köməklik edirmi?

Ə.L.: Biz 46 ildir ki, buradayıq. Biz burada özümüzü qərib hesab etmirik. Amma mühacirik də, cibimizdə sənədimiz var. Firqəmiz burada təşkil olub. Vaxtilə ADF-ə icazə verilmişdi ki, öz təşkilatını bərpa etsin. Indi bu, bir ənənə kimi davam edir. hökumət bizim üçün heç bir maneə törətmir və biz müstəqil işləyirik. Arzumuz da budur ki, Aəzrbaycan demokratik dövlət kimi inkişaf etsin, çiçəklənsin. Biz də azərbaycanlıyıq, hər xalda azərbaycanlı azərbaycanlıya heç bir pis şey arzulamaz.

Y.Ə.: Müsahibə üçün çox sağ olun. Biz də “Istiqlal” qəzetinin əməkdaşları və oxucuları adından Sizə və ADF-nin üzvlərinə can sağlığı və vahid Azərbaycan uğrunda apardığınız işdə müvəffəqiyyətlər arzulayırıq.

Müsahibəni apardı Yaşar Əsədov.

Son hadisələrə bir baxış

Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiası iki respublika arasındakı əlaqələri gərginləşdirdi; tezliklə Ermənistandan, onun ardınca Dağlıq Qarabağdan yüz minlərlə azərbaycanlı öz dədə-baba yurdundan qovuldu, Azərbaycana qarşı psixoloji müharibə şiddətləndi, bir çox hallarda isə silahlı toqquşmalarla nəticələndi.

Qərbin təbliğat orqanları bu ixtilafları qızışdırmağla, necə deyərlər, “suyu bulandırdılar ki, onda balıq tuta bilsinlər”, gərgin vəziyyətdən öz strateji məqsədləri xeyrinə faydalansınlar.

Sovet Azərbaycanın da baş verən son hadisələrə təcziyə-tələb erməni millətçilərinin Dağlığ Qarabağı Azərbaycandan ayırıb Ermənistana birləşdirmək məsələsinə münasibətdə zahirdə bitərəf mövqe tutan islam respublikasının rəsmi məqamları, kütləvi məlumat vasitələri, eləcə də Avropada olan bir çox iranlılar böhranlı vəziyyətdə özlərinin “müsəlman Sovet azərbaycanlı qardaşlarını” tamamilə yaddan çıxartdılar. Hadisələrin gedişi həssas bir mərhələyə çatanda, yəni, iki Azərbaycan arasındakı sərhəd maneləri götürülüb hər iki tərəfdən minlərlə adam Irana və Şimali Azərbaycana axışmağa başlayanda vəziyyət dəyişdi və onlar da ağır sükutlarını sındırdılar, gözlənilmədən məqsədyönlü mövqe tutaraq öz “müsəlman azərbaycanlı qardaşlarının” necə deyərlər “köməyinə” tələsdilər. Iran Islam Respublikasının rəhbəri Əli Xamnei (17. 1-90 tarixdə) bildirdi ki, “bu gün dünya islama doğru hərəkət edir. Şurəviyə aid olan Azərbaycan məntəqəsində bizim qardaşlarımız islama necə əlaqə bəslədiklərini göstərirlər. Əgər bir adam təsəvvür edə və ya qələmə verə ki, bu düşüncə və ya hərəkətlər milli və xəlqi ehsasatdır, bərk səhv edir. Ehsasat, islam ehsasatıdır. Və bir milyard müsəlmah üçün cəzbedicidir. Bu sözlərin ardınca Islam Şura Məclisinin 160 nəfər nümayəndəsi sovet Azərbaycanındakı marksizm-leninzim boşluğunu doldurmaq, Azərbaycanı islamlaşdırmaq lüzumunu irəli sürdü. Beləliklə, onlar həqiqəti təhrif edib, aydın mövqe tutmaqdan boyun qaçırdılar. Həqiqət isə bundan ibarətdir ki, Azərbaycanda baş verən hadisələr Islam Respublikası məqamları üçün gözlənilməz idi. Ona görə ki, onlar azadlıq nəsiminin Cənubda da əsməsini hiss edirdilər. ona görə də qorxuya düşmüşdülər ki, azadlıq dalğaları genişlənər və Islam Respublikası başçıları üçün də çətinliklər yaradar.

Hakim rejimin narahatlığı bir də ona görədir ki, Şimali Azərbaycanda genişlənən azadlıq hərəkatı Iran Azərbaycanına da təsir göstərə bilər, çünki Iran Azərbaycanlılarının azadixahlıq ənənələrindən başqa, milli və mədəni tələbləri də vardır. Onlar, bu ümumi və xüsusi tələblərini həyata keçirtmək üçün dəfələrlə ayağa qalxmış istibdada qarşı mübarizə aparmış və aparırlar.

Şimali Azərbaycanda genişlənən demokratik hərəkatı Islam Respublikası başçıları tərəfindən “islami hərəkat kimi” qələmə verilməsi də buradan irəli gəlir.

Avropada olan bir sıra iranlılar da Şimali Azərbaycanda baş verən son hadisələr barədə fikir söylədilər. onların tutduğu mövqe hakim ruhanilərin mövqelərindən zahirən fərqlənsə də mahiyyət etibarı ilə birdir. Iranın milli neft şirkətinin keçmiş rəisi Həsən Nəzih Şimali Azərbaycan hadisələrini bəhanə edərək tələsik bildirmişdir ki, “Azərbaycan Iranın ayrılmaz hissəsidir. Azərbaycanın Şimal və cənubi Iranın olmuş və Iranın olaraq qalmışlar. Sərhəddin o tayında olan azərbaycanlıların böyük əksəriyyəti bir gün Irana, öz həqiqi vətənlərinə birləşəcəklərini arzu edirlər”.

Həsən Nəzih bir sıra adamaları ifratçı və seporatist ünsürlər kimi ittiham edərək deyir: “onlar sərhəd manelərini aradan aprmaqla vahid və müstəqil bir Azərbaycan hökuməti yaratmaq istəyirlər”. O, bu hərəkəti “1324-25-(1945-46)-cı illərdə ki, Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xodmuxtarlıq (muxtariyyət) tələbi ilə müqayisə edərək, öz hücumunun iti ucunu Azərbaycan Demokrat Firqəsinə yönəldir və onu separatçılıqda ittiham edir. O, Şimali Azərbaycanda baş verən Demokrat Firqəsinin “qalıqlarının əməlləri” ilə bağlayır ki, bu da tamamilə əsassız və qərəzli bir iddiadır.

Milli Şura məclisinin keçmiş nümayəndəsi, Həbib Dadifər tələsik “Amerikanın səsi” radiosunun mikrafonu arxasına keçərək Şimali Azərbaycan hədisələrini Azərbaycana zidd və Azərbaycan xalqının milli hüququnu inkar etmək mövqeyindən qiymətləndirərək deyir: “Hətta “Azərbaycan milləti” və “Azərbaycan hökuməti” sözləri mənasız və əsassız sözlərdir...Azərbaycanın tərkibində olan 17 şəhər Iran şəhəridir”.

Islam Respublikasının birinci prezidenti Əbulhəsən Bənisədr də bu karvandan geri qalmamış, “Vaşinqton tayms” qəzetində çap etdirdiyi bir məqalədə “Qorbaçovdan tələb etmişdir ki, Sovet Azərbaycanın Sovet Ittifaqından ayrılıb yenidən Iranla birləşməsinə icazə versin”.

Islam Respublikasının xaricdə yayılan “Keyhane Həvai” qəzeti də (13 dekabr 89, №858) “Sovet və Iran Azərbaycanın birliyi haqda şum zümzümələr” adlı çap etdiyi yazıda Türkiyədə çıxan “Tempoya” istinad edərək yazmışdır: “Sovet Azərbaycanın milli cəbhəsi də müstəqil bir Azərbaycan ölkəsi yaratmağı tələb etmişdir”. “Tempo” jurnalının yazıçısı xalq cəbhəsi rəhbərlərindən birinin evində Şah Ismayıl Səfəvinin əksini müşahidə etməklə onu, Sovet Azərbaycanının Iran Azərbaycanı ilə birləşməsi arzusunun simvolu kimi qiymətləndirmişdir. Onların bu fikirlərini araştırmaqla belə nəticəyə gəlmək olar ki, Şimalın Cənuba birləşdirilməsi Azərbaycan məsələsinin həll edilməsinin yeganə yoludur. Məsələnin bu şəkildə həll edilməsi nəzəriyyəçiləri hələ də böyük imperatorluq arzusu ilə yaşayırlar. Bu isə uzaq olmayan dövrdə şiddətli təbliq edilirdi.

Iranın hakim ruhaniləri bu məqsədə çatmağı “Fəqahət” islamının genişləndirilməsində, Iran millətçiləri isə ənənəvi və böyük dövlətçilik suyasəti yeritməkdə görürlər. həm Irana hakim olan ruhanilər, həm də ruhani olmayan millətçilər Iranda olan (azərbaycanlı, kürd, ərəb, türkmən) millətlərini və milli azadlıqları bir millət kimi tanimir və onları “islam ümməti” və ya «Iran milləti”adlandırırlar. Beləliklə də hər iki dəstə bir hədəfi nişan almışdır: Iranda yaşayan xalqların xüsusilə Azərbaycan xalqının milli hüquqların ayaq altına almaq, onların ana dillərini qadağan etmək yolu ilə Iranın əzəmətini bərpa etmək.

“Ittilaat” qəzeti (24 yanvar 1990) qeyri-fars xalqların dilini qadağan etmək barədə “türkcə nitq” başlıqlı bir yazı çap etmişdir. Biz həmin yazını olduğu kimi oxucuların mühakiməsinə veririk: “Sovet Azərbaycanın müsəlmanları ilə həmdərd olmaq islamı, insani və məntiqi bir işdir. Lakin bunu azəri dilində bildirməyə zəruri əsas yoxdur. Son vaxtlar Islam Şura Məclisi nümayəndələrindən iki nəfər öz nitqlərinin müəyyən hossəsini türk dilində söyləmişlər.

Əgər məclisdəki çıxış və ya müzakirələrdə nümayəndələrin yerli dildən istifadə etmələrini qəbul etsək, onda yəqin ki, daş daş üstə qalmaz. Kürdüstan nümayəndələri kürd dilində danışsalar, onda bu, geniş siyasi və milli birliyi qorumaq cəhətdən tənqid edilməklə yanaşı qanune-əsasinin də (konstitusiyanın) ziddinədir.

Qanune-asasinin 15-ci maddəsində deyilir: Iran xalqlarının müştərək dili və rəsmi yazısı farscadır...” yəni ölkəmizin bütün xalqları üçün müştərək və milli təsisatlardan biri olan Islam Şura Məclisində danışmaq lazımdır. Məclisin hörmətli rəyasət heyəti bu işə lazımi diqqət yetirməlidir”.

“Ittilaat” qəzetində dərc olunmuş yazıda irəli sürülən iddiaya görə, yerli (türk, ərəb, kürd) dilindən istifadə əsas qanuna ziddir, siyasi və milli vəhdəti qorumaq baxımından rədd edilməlidir. Belə yazıların müəlliflərindən soruşmaq lazımdır ki, məgər ölkənin rəsmi və yazısı fars dili olduğu üçün müxtəlif dillrədə danışan müxtəlif xalqlar öz ana dilində danışmamalı və öz mədəniyyətinin, dilinin inkişafı və təkmilləşməsi yolunda çalışmamalıdırlar. Kim bu haqqı fars dillilərə vermişdir ki, (əksəriyyət olsalarda, əlbətdə ki, əksəriyyət deyillər) başqa xalqları öz fikirlərin ana dilində bildirməyə qoymasınlar?

Yuxarıdakı yazı göstərir ki, müəllif milli vəhdət məsələsini dərindən dərk etməkdən nə qədər uzaqdır.

21-ci əsrin astanasında bu cür düşüncə tərzi hazırki əsrin ikinci və üçüncü onilliklərdəki ziyalıları xatırladır. O zaman avropa görmüş bir sıra iranlı ziyalilar Ariya irqinin üstünlüyü barədəki təbliğatın təsiri altında başlarında böyük Iran arzusunu dolandırırdılar. Məhz bu dövrdə saysız “nəzəriyyəçilər” meydana çıxdı və Azərbaycan dilini yad və gətirmə dil kimi qələmə verdilər Biz oxucuları bu nüqsanlı fikirlərlə ona görə tanış edirik ki, qoy onlar bu siyasi cərəyanın fikir əlaqəsini özləri müqayisə edib və indiki dövrün bəşər hüququna zidd olan bu köhnə düşüncələrini sələflərini yaxından tanısınlar.

Azərbaycan ədəbi dilinin min illik tarixi vardır. Xalq bu dildə çoxlu ədəbi və bədii əsərlər yaratmışdır. Bu cərəyan hazırki əsrin əvvəllərinə qədər davam etmiş və təkmilləşmişdir. Lakin Pəhləvi rejiminin meydana gəlməsi bu prosesi dayandırdı. Azərbaycan dili “yad” dil kimi bütün idarə və məktəblərdə qadağan edildi, “paniranizm” və Iranın keçmiş əzəmətinə qayıtmaq əhali, xüsusilə cavanlar arasında təbliğ edildi, Azərbaycanı “monqol-türk” dilinin “təhlükəsindən” xilas etmək üçün daha kəskin tədbirlər həyata keşirildi.

Azərbaycan dili və mədəniyyətinin düşmənləri belə iddia edirlər ki, “türk dili bir neçə əsr qabağ hücum edərək ölkəyə gəlmiş, zəhərli bir xəncər kimi ölkəmizin ürəyinə yerimiş, təkcə Azərbaycan və Zəncanda deyil, bəlkə Qəzvin və Həmədana qədər nüfuz etmiş, hətta ölkə daxilində Iranın beşiyi olan farsın ürəyində öz qorxunc kölgəsini Qaşqai və digər köçəri tayfaların qara çadırlarına salmış, heç bir zaman milli dil olmamışdır. O, çağırılmamış, narahatlıq yaradan qonaqdır, onu qovmaq lazımdır”. Onlar bu “çağırılmamış qonağı” qovmaq üçün plan tərtib edib, dövlətdən tələb edirlər ki, “farsdilli köçəri tayfalarını yad dilli məntəqələrə göndərib orada kənddə yerləşdirsinlər, onların əvəzində o yerlərin yad dilli köçəri tayfalarını farsdilli məntəqələrə köçürdüb məskunlaşdırsınlar. Xarici dillərin, Çingiz və Teymurun talanlarının yadigarı olan coğrafi adlar fars adları ilə dəyişdirilməlidir. Xorasan, Fars, Bəluçestan, Azərbaycan, Krüdüstan və sair yer adlarını dəyişsinlər” (“Ayəndə” jur. 1959).

Beləliklə, görürük ki, keçmiş rejimin “nəzəriyyəçiləri” fars olmayan xalqlara qarşı necə qəddarlıqla plan cızır və necə deyərlər xalqlar birliyini təmin etmək üçün milyonlarla günahsız insanları özlərinin min illik doğma yerlərindən qovub, təkcə xalqları deyil, hətta ölkənin coğrafi adlarını da aradan aparmağa çalışdılar. Indi də olduğu kimi davam edən bu düşüncə tərzi bir sıra müasir ziyalılar arasında elə kök atmışdır ki, bəzən adam atom əsri ziyalıları ilə deyil, bəlkə orta əsrin fanatik hakimləri ilə üzbəüz durduğunu düşünür. Hüseyn Məhəmmədi adlı bir ziyalı da bu günki köhnə fikirlərdən biridir. O, “Bilik” nəşriyyəsində (Universitet nəşriyyatının mərkəzi nəşriyyəsi, 9-cu il, 4-cü nömrə, iyun-iyul 1989) “Türk ədəbiyyatı Azərbaycan separatistlərinin peqamçısıdı” adlı bir yazı dərc etdirmişdir. Yazı bu cümlə ilə başlanır: “Neçə vaxtdır ki, ölkəmizdə türk dilini qoruyanlar tapılmışdır, onlar bu dilin ədəbiyyatı, adı ilə qorxulu siyasi məqsədlər təqib edir, nisbi qələm azadlığından istifadə edir və ya əslində sui-istifadə etməklə əcnəbilərin dəyirmanına su tökür, bu ölkənin təcrübəsiz cavanlarına şer və nəsr pərdəsi bu ölkənin parçalanması qorxusundan öz islami vətənini qorumaq üçün onlara qarşı çıxan hər bir vətənpərvərin alnına şovinist damğası vururlar.

Hər bir açıq fikirli və azad düşünən oxucu üçün yaşamaq və azad danışmaq hüququnu tanıyan bütün insanlar üçün yuxarıdakı sətirləri izah etməyə ehtiyac yoxdur. Iran əhalisinin üçdə biri azərbaycanlılardır. Lakin məhrum və məzlum millətlərin dirçəldiyi əsrdə azərbaycanlı adi insan hüququndan, yəni milli və mədəni hüquqdan faydalanmaqdan məhrum olmuşdur. Bu tələbi deməyə cəsarət edən, milli ədəbiyyat və mədəniyyətdən istifadə etmək üçün çalışan hər bir adam Azərbaycan seperatçılarının peyğamçısı “elçisi” kimi və ya sadəcə olaraq əcnəbilərin dəyirmanına su tökən kimi ittiham olunurlar.

Azərbaycanın 228, 234 kv. km. sahəsi, qədim, tarixi və zəhmətkeş adamları vardır. Azərbaycan Rus-Iran müharibəsində iki hissəyə bölündü (1828). Araz çayının Şimal hissəsi Rusiyaya ilhaq edildi və elə həmin tarixdən də Azərbaycanın Şimal hissəsinin tarixi taleyi başqa millətlərlə bağlandı. Arazın cənub hissəsi isə Iranın tərkibində qaldı. Azərbaycan 1921-ci il Rza xan hərbi çevrilişinə qədər Qacar şahzadələrinin iqamətgahı idi. Qacar sülaləsinin süqutundan sonra Pəhləvi şahları Azərbaycanın milli varlığını inkar etmək, Azərbaycan dilini aradan aparmaq siyasəti yeritdilər. çar Rusiyası da öz növbəsində Şimali azərbaycanlıları Qafqaz tatarları adlandırdı ki, bəlkə bu xalqın varlığı tədriclə unudula, onların milli mədəniyyəti Rus mədəniyyəti içərisində əriyib aradan gedə.

Oktyabr inqilabı millətlərin varlığını rəsmən tanıdı. Azərbaycanlı öz dilinin, öz mədəniyyətinin inkişafı istiqamətində iri addımlar atmağa imkan tapdı və nəhayət, Şımal 1992-ci ildə əsrlərlə uğrunda mübarizə apardığı istiqlala çatdı, özünün milli dövlətini yaratdı, Cənub isə muxtariyyət uğrundə mübarizəni davam etdirir.

“Mühacir” qəzeti 15 oktyabr 1992-ci il.

Ə. Lahrudi.

Qərb Demokratiyası

Amerika – bu ölkə 200 ildir ki, istiqlala çatmış, iki böyük müharibəni, istiqlal müharibəsini və şimal ilə cənub arasında gedən vətəndaş müharibəsini arxada buraxmış, qüdrətli iqtisadiyyat və sabitləşmiş siyasi sistem yaratmışdır. Vahid etnik qrup deyil, müxtəlif irq və qruplardan ibarət olan Amerikalı bu torpağı öz vətəni hesab edir. Onun əzmətilə “iftixar” edir.

Rəsmi Amerika milyonların və milyardların gözü qarşısında belə canlanır. Əslində isə bu günkü əzəmət cinayətkar müharibələr aparmaq. Amerika qitəsinin mərkəz və cənubunu qarət etmək. Afrikadan gətirilmiş qulları və qırmızı dərili yerli əhalini vəhşicəsinə istismar etmək, cənubi-şərqi Asiyada müstəmləkiçilik müharibəsi aparmaq, birinci və ikinci dünya müharibəsində “qaliblər” sırasında olmaqla əldə edilmişdir.

Dünya imperializminin özbaşınalığını məhdudlaşdıran qüdrət (Sovet Ittifaqı) dağıldıqdan sonra Amerika müasir tarixdə ilk dəfə olaraq çoxmillətli kapitalın azad hərəkətini və təhlükəsizliyini təmin edən onun üçün bazar qəsb edən yeganə qüdrətdir. Amerika iqtisadiyyatında dövlət bölməsi yoxdur. Istehsalat və xidmət xüsusi kapitalın əlindədir. Kiçik bir qrupun əlində toplanmış, bu kapital dünyanın bütün qitələrində fəaliyyət göstərir. Amerikanın nüfuzu altında olan dünya bankı və valyuta fondu əsasən “üçüncü” dünya ölkələrinə, son vaxtlarda isə Şərqi Avropaya və Müstəqil Dövlətlər Birliyinə öz müstəmləkəçilik siyasətini diktə edir.

Amerikanın iqtisadi və siyasi sistemi biri digərini təkmilləşdirən mexanizm üzərində qurulmuşdur. Bu sistem iki partiyalıq əsasında yaranan prezidentlik dövlət formasıdır. Baş Nazır və Dövlət başçısı funksiyasının eyni vaxtda ifa edən prezident geniş ixtiyara, konqresin qərarlarını veto etmək hüququna malikdir.

Prezident, senat və nümayəndələr palatasının yarısı və ştatların qubernatorları dörd ildə bir dəfə seçilir. Demokrat və respublika partiyaları tərəfindən aparılır. Proqramı bir-birindən fərqlənməyən bu partiyaların fəaliyyəti seçki keçirilən zaman həddən aşır. inhisarçı kapital tərəfindən milyonlarla pul xərc edən bu partiyalar öz nümayəndəsini ağ evə göndərmək üçün təbliğat tozanağını göylərə qaldırırlar. Amerika əhalisinə bollu vədlər verir. Nəhayət iki namizəddən biri ağ evə yol tapır, çoxmillətli inhisarçı kapitalın keşikçisini əvəz edir.

Dünyanın düşünən beynini və yaradan əlini cəzb edən Amerika öz dövlət sistemini yaradarkən onu idarə edən elita hazırlayır. Böyük kapital sahibləri dövləti bir başa idarə etmək işində iştirak etmirlər. Bunların iqtisadi müəssisələrini idarə edən məmurlar prezident, senator və qubernator vəzifəsinə seçirilirlər. həmin məmurların vəzirlik, vəkillik vaxtı qurtardıqdan sonra yenə əvvəlki xidmətə qayıdırlar, ərbaba daha sədaqətli qulluq edirlər. Amerika demokratiyası belədir. Başqa sözlə iş bölgüsü daha diqqətlə aparılan bu ölkədə dövlət qulluqçuları deyilən sosial qrup siyasi sistemi idarə edir. iqtisadiyyatın şah damarını əlində saxlayan milyard sahibləri isə iqtisadiyyatı idarə edirlər. Əhalinin qalan hissəsi və onun böyük əksəriyyətini təşkil edən orta təbəqə kredit vasıtəsilə xüsusi ev və avtomobil sahibidir. O, ömrünün axırına qədər işləməli, həm özünü dolandırmalı, həm də kreditin faizinin geri qaytarmalıdır. Həmin orta təbəqədir ki, orta həyat səviyyəsini əldən verməmək üçün gah demokratlara, gah respublikaçılara səs verir. Onu hansı partiyanın hakimiyyətə gəlməsi deyil, “orta” həyatını qoruyub saxlamaq maraqlandırır. Bir sözlə, Amerika demokratiyası kapital əsasını təşkil edən mövcud ictimai sistem üzərində qurulmuş, onu müdafiə və mühafizə edən “demokratiyadır”. Hakimiyyətə gələn kapital özünün antipodunu, fəhlə sinfini meydana gətirmiş və onun təşəkkül və mübarizliyi qarşısında geri oturmağa məcbur olmuşdur.

Amerikadan fərqli olaraq Qərbi Avropa fəhlə sinfinin hakimiyyətə gəldiyi Rusiya ilə qarşı-qarşıya durmalı olmuş, buna görə də sosial güzəştlərə getməyə və siyasi demokratiya verməyə boyun əymiş, fəhlə sinfinin yaratdığı izafi dəyərin müəyyən hissəsini əhalinin yaşayış səviyyəsinin yüksəlməsinə sərf etmişdir. Elə buna görə Qərbi Avropada Amerikadan fərqli olaraq siyasi plüralizmin ictimai əsası daha genişdir. Burada siyasi partiyalar sinfi və dini əlamətlar üzrə yaranır bu və ya digər şəkildə mənsub olduqları siniflərin mənafeini müdafiə edirlər. biri digərini əvəz edən xristiyan demokratlar, mühafizəkar, sosialist və sosial-demokratlar hakim partiya kimi bu ölkələri idarə edirlər. parlamentə yol tapan sol partiyalar isə hakim məqama çata bilmir, 5 faiz səddini sındıra bilmədikdə parlamentə nümayəndə göndərməkdən məhrum olurlar. Amerikadan fərqli olaraq burada kapital hakimiyyətinə sadiq olan fəhlə partiyaları cəmiyyətdə müvazinət yaradır. Sosial – güzəştlərə əl atmaqla ziddiyyətləri həll etmək istəyirlər.

Amerikadan fərqli olaraq Qərbi Avropada çoxpartiyalılıq ənənəyə çevrilmişdir. Burada mühafizəkar və demokrat partiyaları hakimiyyəti öz inhisarlarına almaqla yanaşı yerli hakimiyyət orqanlarında sol partiyaların iştirakına da imkan verirlər. bu onların daha da demokrat kimi təzahür etmələri üçün lazımdır. Iqtisadiyyatda iki bölmənin mövcud olması, çoxpartiyalıq və ya siyasi plüralizm, hakimiyyətin yüksək pilləsinin burjua və fəhlə partiyaları arasında bölüşdürülməsi, aşağı pillədə isə sol partiyalara yer verilməsi ilə qərbi avropa əməldə iki bürjua partiyaları tərəfindən idarə edilən və sol partiyaların təşkilinə belə məhəl qoymayan şimali Amerikadan fərqləndirən amillər sırasındadır.

Bütün bu fərqlərə baxmayaraq Qərb dünyası və başqa sözlə seckili yol ilə cəmiyyəti idarə etmək, siyasi demokratiyaya kapital dünyasını azad və xoşbəxt insanlar dünyası kimi qələmə verir, bununla da iqtisadi qeyri-bərabərliyi və iqtisadi köləliyi ört-basdır etməyə çalışır. Kapital dünyası doğrudan da azad dünyadır?

Rusiyada 1917-ci ldə başlanan radikal dəyişiklər əhalinin yüksək rifaha nail olmasını başlıca məqsəd kimi qarşıya qoydu. Lakin Rusiyanın iqtisadi və intellktual potensialının aşağı səviyyədə olması ölkə başçılarının fəsad batlağına qərq olmaları üzündən Rusiya qarşıya qoyduğu məqsədə nail ola bilmədi. Sosializm məğlubiyyətə uğradı. Bərabərlik və musavat ideyasını özündə cəmləşdirən sosializm cazibədarlığını əldən verdi. Şərqi Avropada Qərbə və Qərb modelinə meyl gücləndi. Ictimai mülkiyyət bazar iqtisadiyyatı adı altında demontaj edilməyə başladı. Iqtisadi struktur dağıldı. Siyasi sistem isə işgüzarlıq bacarığını əldən verdi. Bazar iqtisadiyyatı dəllallıq iqtisadiyyatına çevrildi. Nədənsə, rəsmi dairələr bu həqiqəti etiraf etməkdən boyun qaçırır. Ideal cəmiyyət qurmağa can atır. Qərb demokratiyasını yamsılamaqla kapital dünyasının “cahanşümul” xarakter daşımasını “avam” adamlara aşılamağa çalışır.

Indi Şərqi Avropa Qərb demokratiyasına ikinci həyat verən təcrubə laboratoriyasına çevrilir. Yenidənqurma (iqtisadi sistemi dəyişmək) demokratiya (söz və mitinq azadlığı) bu təcrübə laboratoriyasının işə düşməsi üçün başlanğıc olsa da iqtisadiyyatın Qərbsayağı bazara keçməsi geriyə doğru hərəkət, demokratiya isə hakimiyyəti ələ almaq üçün vasitə oldu.

Amerikanın iqtisadi və siaysi sistemini ideal cəmiyyət kimi kopiya etməyə can atanlar Amerikada qubernatorlar seçki yolu ilə seçildiyi halda burada qubernatorlar fərmanlarla təyin olurlar. Yerli orqanlara seçki keçirilməsi dondurulur, diktatorluğa doğru gedən avtoretar rejim yaranmasına meyl göstərilir.

Şərqi Avropada, Rusiyada kommunizm amirlyi, demokratiya amirliyi ilə əvəz edilir. Qərb demokratiyası Elba çayı üzərində körpü salmağa onu Şərqə yönəltməyə cürət etmir. Burada yalnız subyektiv, obyektiv amil dəxalət edir. Şərqdə Kommunizm rejimi Qərb demokratiyasının qarşısında sədd idisə, o, Qərbi okean içərisində ada kimi əhatə edən üçüncü dünyaya, Qərb kimi bazar iqtisadiyyatı hakim olan Asiya, Afrika və Latın Amerikasına “nüfuz” edə bilmir, daha doğrusu “nüfuz” etmək belə istəmir. Qərb demokratiyası Qərb üçündür. Şərq istibdadı isə şərq üçün yaradılmışdır. Şərqin avam camaatı isə Qərbə oxşar iqtisadi və siyasi sistem yaradılmasına ümid bəsləyir. Bu xoş arzunun gerçəkliyə çevrilməsi üçün yeni, fədakarlığa, aclığa, işsizliyə, cəhalətə “sinə gərir”. Təcrübə laboratoriyası isə başlanmışdır. Qərb demokratiyası bu laboratoriyadan keçərkən Şərq diktaturası üçün nəzəri əsas hazırlamaqla məşğuldur.

“Mühacir” qəzeti 15 oktyabr 1992-ci

Ə. Ə. Lahrudilə.

Əfqanıstan-yeni islam dövləti

Əfqanıstan Orta Şərqdə ən geridə qalmış ölkələrdən biridir. Uzun illər xarici aləmdən təcrid edilmiş bu ölkə ibtidai kənd təsərrufatı və ənənəvi əl sənayesinə əsaslanan iqtisadiyyata malikdir. Əhalisinin böyük əksəriyyəti köçərilərdən və kəndlilərdən ibarət olan, heç bir mərkəziyyətə tabe olmayan tayfa başçıları ölkənin, sözün həqiqi mənasında, mərkəzləşmiş dövlətdə birləşməsinə maneə törətmişlər. Əfqanıstan eyni zamanda çoxmillətli ölkədir. Onun şimal rayonlarında taciklər, özbəklər, türkmənlər, qərbində puşdunlar, şərqində isə bəluçlar və həzarilər yaşayırlar. Əhalisinin əksəriyyətini sünnülər, azlığını isə Iranla həmsərhəd olan şiyələr təşkil edirlər. ingilislərin müstəmləkəsi olan Əfqanıstan ancaq 20-ci illərdən sonra həqiqi istiqlala nail oldu. Lakin çoban və kənd iqtisadiyyatına malik olan bu ölkənin əhalisi demək olar feodal dərəbəylik şəraitində yaşamış, müasir kommunikasiyaya malik olmamış, elə buna görə də xarici aləmlə fəal əlaqə yarada bilməmişdir. Hindistan yarım adası istiqlala nail olduqdan, burada iki dövlət – Pakistan və Hindistan dövlətləri meydana gəldikdən sonra, ümumiyyətlə, müstəmləkə sistemi dağılmağa başladıqdan sonra Hindistan, Iran və Sovet Ittifaqı ilə əlaqə yaratmış, xarici siyasətdə Sovet Ittifaqına yaxınlaşmış, bu ölkə ilə geniş iqtisadi və texniki əməkdaşlıq etməyə başlamışdır. 60-ci illərdən başlayaraq Sovet Ittifaqının ali məktəblərində, eləcə də hərbi akademiyalarında minlərlə əfqanlı tələbə təhsil almışdır. Eyni zamanda əfqan gənclərinin Qərbi Avropada təhsil alması üçün şərait yaranmış çoxsaylı əfgan gənclərinin Qərbə axını genişlənmişdir.

Şərq və Qərb mədəniyyəti ilə tanış olmaq imkanı əldə edən əfqan kəncləri “modern” Əfqanıstan yaratmaq fikrinə düşür. Radikal cərəyanlarla, əlaqəyə girir, sol ideyanın təsiri altına düşür, əfqanıstanda marksist cərəyanların yaranmasına təsir göstərirlər. 60-70-ci illər feodal Əfqanıstanın kəncləri və ziyalıları, ordu zabitləri, həkim və mühəndislərdən ibarət əfqan cəmiyyətində yeni kateqoriyalı ictimai qrup əmələ gəlir. Onlar daxili və xarici amilin təsiri altında Əfqanıstan sıçrayış yolu ilə feodal quruluşundan modern quruluş yoluna çıxarmağa cəhd göstərirlər. 7 Sur (aprel) çevrilişi bu sıcrayışın zirvəsi idi. Əfqanıstanın faciəsi də buradan başlayır. Zahir şahın xaricə səfəri ilə əlaqədar hakimiyyəti qəsb etmiş Məhəmməd Davud xan hökuməti hərbi çevriliş yolu ilə devrilir, hakimiyyət Xalq Demokratik Partiyasının əlinə keçir. Heç bir iqtisadi zamini olamayan islahatlar, o cümlədən torpaq islahatı aparılır. Ölkənin sosialistləşdirmə planı tərtib edilir və həyata keçirilməyə başlayır. Bu isə həm əfqan feodallarını, həm də dünya imperializmini, onun əlaltısı olan Iran şahını, Səudiyyə Ərəbistanını, Pakistanı, eləcə də kommunist və fəhlə hərəkatına başçılıq etmək uğrunda Sovet Ittifaqı ilə rəqabətə girən kommunist Çinini Əfqan dövlətinə qarşı qaldırır. Savadsız, geridə qalmış Əfqan kəndlisi mülkədarın təsiri altına düşür, yeni Əfqan dövlətinə qarşı çıxır. Pakistanda və Iranda üsyançılar üçün möhkəm dayaq məntəqəsi yaranır. Şiyə Iran, vəhabi ərəbistan sünni Pakistan, kommunist Çin və xristian Amerika cihad edən mücahidlərin arxasında durur, onları silah və pul ilə təchiz edirlər. Marksist ideologiyası zəminində yaranan Əfqanıstan Xalq Demokratik Partiyası və onun yaratdığı hökumət Sovet Ittifaqına müraciət edir. Xarici təcavüzə qarşı mübarizə aparmaq üçün Sovet qoşunları Əfqanıstana daxil olur. Iki lager Əfqanıstan cəbhəsində üz-üzə durur. Ruslar öz məsləkdaşlarına kömək etmək və bununla da cənub sərhədlərinin təhlükəsizliyini qorumaq iddiası ilə çıxış edir. Əfqan üsyançıları və ona baza verən Iran və Pakistan islamın müdafiəçisi kimi çıxış edir. Çin və Amerika isə Sovet ekspansiyasının qarşısını almaq adı ilə mücahid adlanan üsyançılara silah verir və maliyyə yardımı göstərir. Iki fövqəldövlətin qüdrətnümalıq etdiyi əfqanıstan dünya siyasətinin düyün nöqtəsinə çevrilir. Soyuq müharibədə Qərbin Şərqin üzərində qələbəsini surətləndirən amillər sırasına daxil olur. Rusiyada hakimiyyətə gələn və bütün cəbhə boyu düşünmüş və planlı şəkildə geri oturan Qorbaçov Əfqan cəbhəsində də geri oturur. Sovet qoşunları Əfqanıstandan çıxır, Rusiyaya bağlı olan Nəcibulla hökuməti müqavimət göstərir, əfqanıstanda vətəndaş müharibəsi şiddətlə davam edir. SSR-nin dağılması, Yeltsinin hakimiyyətə gəlməsi Nəcibulla hökumətinin devrilməsini sürətləndirir hakimiyyət mücahidlərin əlinə keçir. Əfqanıstan Islam Respublikası elan olunur. Başıbəlalı Əfqan xalqı kafirlərə qarşı müqəddəs müharibədə qırılır. Milyonlarla təlafət verir. Əfqan şəhər və kəndləri viran olur, milyonlarla Əfqan qaçqınları başqa ölkələrə qaçır, sanki islamın küfr üzərində qələbəsi Əfqan xalqı üçün sülh və əminəmanlıq gətirir. Yaşıl Islam bayrağı altında müharibənin dağıntıları bərpa edilir. Qaçqınlar evlərinə qayıdır. Əfqanıstan dinc həyat qurmağa başlayır. Lakin bütün bunlar Əfqan xalqı üçün xoş arzu imiş, mücahidlərin bir dəstəsi mücəddədi, Rəbbani və Əhməd şah Məşud Kabulu ələ keçirir. Əfqanıstan Islam Partiyasının başçısı Gülbiddin Hikmətyarla qarşı-qarşıya dururlar. Vətəndaş müharibəsi ən dəhşətli bir mərhələyə qədəm qoyur.

Mücahidlərin qələbisindən 10 ay keçir. Əfqanıstanda qardaş qırğını davam edir. kabul şəhəri viran edilmiş, qarşı-qarşıya durma daha da şiddətlənir, müharibəyə son qoyulacağına inam itir. Yeni istiqlal əldə etmiş Orta Asiya Respublikalarında siyasi, sosial və iqtisadi böhran şiddətlənir. Orta Asiyanın ikkinci Əfqanıstana çevrilməsi təhlükəsi artır. Tacikistan faciəsi bu təhlükənin başlanqıcı hesab olunur. Əfqanıstandan kömək alan tacik müsəlmanları və radikal demokratları bir neçə illik hərbi toqquşmalardan sonra məğlubiyyətə uğrasalar da Tacikistanın ikinci Əfqanıstana çevrilməsi təhlükəsi hələ də aradan getməmişdi. Rus qoşunları mühafizəkarlara Tehranın dili ilə desək komunistlərə hərbi yardımla təhlükənin qarşısını ala bilsələrdə Tacikistan hadisəsi kül altında közə bənzəyir.

Ziddiyyətlə dolu olan bu məntəqə paradoksların şahididir. Kommunizmə qarşı cihad adı ilə Əfqan xalqını qırğına verən daxili və xarici irtica kommunizm təhlükəsi aradan getdikdən sonra görəsən nə üçün bu xalqın qırğınının qarşısını almaq istəmir? Dünyaya ağalıq etmiş və bundan sonra da öz ağalığını saxlamaq istəyən imperializm onlarla alovlanan-yanan əfqanıstanlar yaratmasa, ac-yalavac xalqları bir-birinin canına salmasa, onların faciəli həyatlarına ağalıq edə bilməz. Məsələnin mahiyyəti də bundan ibarətdir. Qalan nə varsa, bu cinatətlərə bəraət qazandırmaq məqsədi güdür. Bunun üçün ideoloji postulatlardan istifadə olunur. Şərq Qərbə qarşı qoyulur. Xristianlıq islamla toqquşdurulur. Əfqanıstan bu oyunun klassik nümünələrindən biridir. Təəsüflər olsun ki, məzlum xalqlar düşdükləri bu tordan çıxmağa hələ ki, qadir deyildir.

“Mühacir” qəzeti 24 fevral 1993-cü il.

Cənab səfir...

Elm və texnikanın inkişafı kütləvi informasiya vasitələrinin və müasir texnika ilə təchiz edilməsi, rabitə vasitələrinin sürətlə artması xalqlar və ölkələrarası münasibətlərin genişlənməsinə, insanların bir-birilə yaxın əlaqəyə girmələrinə və faydalı əməkdaşlıq etmələrinə geniş imkan və əlverişli şərait yaradır. Dövlətarası münasibətlərin səmərəli istiqamətdə aparılmasında səfirlərin özünəməxsus rolu olub. Öz ölkəsinin elçisi olan səfir xalqları bir-birinə yaxındaşdıran mədəni və iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə səy göstərir, dostluq və əməkdaşlıq üçün zəmin hazırlayır. Bu baxımdan Iran Islam Respublikası səfirliyinin geniş miqyaslı fəaliyyəti Azərbaycan Respublikası əhalisinin diqqət mərkəzindədir.

Cənab səfirin təşəbbüsü ilə ictimai təşkilatların və mətbuat orqanları nümayəndələrinin, ədib və şairlərinin Iran Islam Respublikasına xoş məramlı səfərləri təşkil edilir, Irana səfər edən azərbaycanlılar ölkənin mədəniyyəti ilə yaxından tanış olur, görkəmli şəxsiyyətlərlə əlaqə yaradır, uzun illər biri digərlərindən xəbərsiz qalan iranlı və azərbaycanlı arasında mənəvi və mədəni əlaqə genişlənir, dostluq və qardaşlıq münasibətləri möhkəm bünövrə üzərində qurulur. Iran Islam Respublikasının xeyirxah adamları, ədəbi və mədəni dairələri qardaş xalqlar arasında daha artıq əlaqə yaradılmasına yeni müstəqqilliyə nail olmuş Azərbaycana yaxından kömək etməyə səy göstərirlər. Erməni təcavüzünə qarşı aparılan müharibədə yaralanmış Azərbaycan əskərlərinin Təbriz, Rəşt və Tehran xəstəxanalarında müalicə edilmələləri Iran xalqlarının Azərbaycan Respublikasına göstərdiyi qardaşlıq köməyinin təzahürüdür. Bununla yanaşı Iran Islam Respublikasının Azərbaycana, xüsusilə Erməni tərəfindən blokadaya alınan Naxçıvan Muxtar Respublikasına göstərdiyi humanitar yardım Iran xalqlarının Azərbaycana göstərdikləri qardaşlıq köməyidir. Lakin cənab səfir bu istiqamətdə görülən işlərlə yanaşı bu və ya digər həssas məsələrdə amirlik mövqeyindən çıxış edir, Cənubi Azərbaycanda baş vermış tarixi hadisələrə obyektiv münasibət bəsləmir, ancaq milli dil və mədəniyyətinin özünə qaytarılması üçün ayağa qalxan Azərbaycan xalqının milli hərəkatını (21 Azər hərəkatını) düzgün qiymətləndirmir. Bütün ömrünü ancaq və ancaq Iran xalqlarının azadlığı uğrunda mübarizəyə həsr edən Pişəvəriyə qarşı ədalətsiz mövqe tutur. Düzgün olmayan belə bir iddia irəli sürür ki, güya “Pişəvəri Stalinlə həmrəy olub, Iranda həmin cinayətləri edib, iranlılar onu ölkədən qovublar” (“Şəhriyar” №1 1993-cü il).

Cənab səfir bu sözləri Bakı şəhərində təşkil etdiyi mətbuat konfransında demiş və mətbuat nümayəndələrini amiranə bir şəkildə məzəmmət etmiş və demişdir: “Siz isə burada onları anacaq tərifləyirsiniz, böyüdürsünüz”. Sonra o, mətbuat nümayəndələrindən soruşmuşdur: – “ nə üçün belə edirsiniz? – “Məgər jurnalistin borcu budur ki, hadisələri təhrif edib yalan danışsın, xalqın ziyanına işləsin?”. 21 Azər hərəkatının ildönümü münasibəti ilə Bakı televiziyası vasitəsilə göstərilən müsahibədə cənab səfiri narahat etmişdir - Bu barədə o, belə deyir: “ Həmin ruhda olan veriliş düz üç dəfə ekranlarda, üç dəfə çürümüş kommunistləri burada Iran xalqını təmsil eləyənlər kimi xalqa göstərdilər”.

Cənab səfrin Pişəvəriyə qarşı mənfi mövqe tutması hadisələri qeyri-obyektiv qiymətlədirməməkdən irəli gəlir. Pişəvəri Iranın istiqlalı uğrunda mübarizə aparan şəxsiyyətlər sırasındadır. O, cinayətkar Məhəmməd Rza Şah rejiminə qarşı üsyan edən Azərbaycan xalqının milli hərəkatına baçşılıq etmişdir. 30 mindən artıq azərbaycanlını Məhəmməd Rza Şahın cəza dəstələri qətlə yetirmişlər. 10 minlərlə Azərbaycan ailəsi Məhəmməd Rza Şahın göstərişi ilə Iranın cənub məntəqələrinə sürgün edilmişdir. Pişəvərini Iran xalqı deyil, Amerikanın əlaltısı olan şah rejimi ölkədən çıxmağa məcbur etmişdir. Tarixi təhrif etmək xalqlararası münasibətlərin formalaşmasına kömək etmir.

Cənab səfir növbəti mətbuat konfransında tarixi hadisələr deyil, günün məsələsinə toxunur və qeyd edir “Hər ölkənin qanunvericiklə təsbit olunmuş rəsmi dövlət dili vardır və bu heç də birinin mədəniyyətini, adət-ənənəsini digərinə zorla qəbul etdirməsi demk deyildi (“7 gün” qəzeti, 13 mart 1993).

Cənab səfir belə bir müqəddimədən sonra qeyd edir ki, Iranda fars dili dövlət dilidir. Islam mədəniyyəti ilə tanış olmaq üçün ərəb dilinin öyrənilməsi də xeyli gücləndirilmişdi. Elə də beynəlxalq ticarət, sənaye və qarşılıqlı əlaqələr dili kimi tanınan ingilis dilinə də maraq artıqdır. Cənab səfirin fikrincə fars, ərəb və ingilis dili iranlıların dövlət dili, din dili və ticarət dilidir. Bu dillər tədris olunur və iranlılar onları maraqla öyrənirlər. “Azərbaycan dilini tədris edib öyrənməyi bizim övladlarımıza bir o qədər zəruri saymırlar, cünki nə din dilidir, nə də beynəlxalq əhəmiyyət kəsb edir”. Cənab səfir burada tamamilə hissiyata qapanır, özünün azərbaycanlı olmasına baxmayaraq azərbaycanlıları təhqir edir. azərbaycan ərazisində 10 milyon əhali yaşayır, fars dilində ancaq dövlət qulluqçuları və ziyalılar oxuyub-yazmaq imkanına malikdirlər, onların böyük əksəriyyəti, fars dilini türk ləhcəsi ilə danışırlar. Başqa sözlə desək, dövlət dilini böyük bir xalq məcburiyyət qarşısında öyrənməli olur. Ərəb, ingilis dilinə gəldikdə isə bu dilləri yazıb oxuyanlar barmaqla sayıla bilər. dindarlar və tacirlər gündəlik tələbatdan irəli gələn zərurət nəticəsində ərəb və ingilis dilini öyrənirlər. Iran ziyalılarının böyük əksəriyyəti ərəb, ingilis dilini öyrənməyə belə ehtiyac hiss etmirlər. Çünki onlar ticarətlə məşğul olmur və din təbliğatçısı deyildirlər. Azərbaycanlı isə min illərdir öz dilində danışır öz milli mədəniyyətini qoruyub saxlayır, milli folklorunu yaradır, sinədən-sinəyə və nəsildən-nəsilə keçirir, onu yaşadır. Azərbaycan kəndlisi dövlət dilini öyrənmək iqtidarına malik deyil. Dövlət idarələrinə müraciət edərkən fars dilini bilən mirzədən xahiş edir, ərizə yazdırır və tərcüməçi vasitəsilə öz istək və arzusunu fars dilli dövlət qulluqçusuna çatdırır.

Azərbaycan dili dünyanın qədim dillərindən biridir. O, fəlsəfi, siyasi, elmi ədəbi dildir. Azərbaycan dilində yazılan şer axar çeşməyə bənzəyir, musiqi kimi səslənir. Cənab səfir Azərbaycan xalqının dilinə, ənənə və adətinə hörmət etməklə iki xalq arasında əlaqələrin dərinləşməsinə kömək edə bilər. hər bir vətənpərvərin cənab səfirə tövsiyyəsi isə bundan ibadətdir.

“Mühacir”qəzeti 13 aprel 1993-cü il.

Ə. Lahrudi.

1 May həmrəylik günü

17 və 19 əsr sənaye inqilabının baş verdiyi və maşınlı sənayenin inkişaf etdiyi əsrdir. Bu zaman fabrik və zavodlar meydana gəlir. Sahibkarlar silki yaranır, kəndləri buraxıb şəhərlərə axışan kəndlilər müzdlu əməkçilərə çevirirlər. Ilk növbədə toxuculuq sənayesi inkişaf edir, kənd həmin sənayenin xammal mənbəyinə və satış bazarına çevrilir.

Maşınlı sənaye genişləndikcə kapital hakimiyyəti gəsb edir, kapital boyunduruğu altında işləyən və əsas məhsul istehsalçısı olan fəhlələr özünü dərketmə məqamına çatırlar. Kapitalın mərkəzləşməsi ilə fəhlə sinfinin təmərküzləşməsi və təşəkkül tapması paralel şəkildə baş verir. Siniflər arasındakı ziddiyətin şiddətlənməsi, iş vaxtının azalması, iş şəraitinin yaxşılaşması, əmək haqqının artırılması uğrunda mübarizənin kəskinləşməsinə təzahür edir. çikaqo fəhlələrinin etiraz nümayişi, şəhər polisinin nümayişçilərə qarşı odlu silahdan istifadə etməsi əməklə kapital arasındakı ziddiyətin yüksək mərhələyə çatması hesab olunurdu.

O tarixdən bir əsr keşir, həyat dəyişmiş, Amerika və ümumiyətlə sənaye cəhətcə inkişaf etmiş ölkələrin iqtisadi və siyasi vəziyyəti, eləcə də fəhlələrin iş və yaşayış şəraiti dəyişmiş, elmi və texniki inqilab baş vermiş, istismarın forması dəyişilmiş, iş şəraiti yüngülləşmişdir, . Bu isə fəhlə sinfinin əsrlik mübarizəsi, özü də mütəşəkkil və ardıcıl mübarizəsi ilə mümkün olmuşdur. Müxtəlif şəkil alan bu mübarizə Çikaqo fəhlələrinə qarşı açılan güllərin əks-sədası ilə beynəlmilliləşdi və ümumdünya fəhlə həmrəyliyi şəlki aldı. 1 May bu həmrəyliyin təzahörö oldu.

1 May dünyanın bütün ölkələrində zəhmətkeşlərin həmrəyliyi günü kimi, eləcə də bahar bayramı kimi qeyd edilir. Sahibkarların və onların mənafeyinin keşiyində duran dairələrin qarşısında öz bir rliyini göstərir. Fəhlə sinfi, xüsusilə Avropada – Almaniya, Ingiltərə, Fransada mütəşəkkil Həmkarlar Ittifaqları sıralarında və sol siyasi təşkilatlar çərçivəsində birləşir, öz iradəsini inhisar birliklərinə təhmil edir. Ingiltərənin kömür mədənləri və dəniz liman fəhlələrindən, Almaniyanın poladəritmə zavodunun fəhlələrin keçirtdikləri tətil və nümayişlər fəhlə hərəkatının qüdrətli bir hərəkat olduğunu bir daha nümayiş etdirir. Bu, inkişaf etmiş ölkələrin keçdiyi uzun əsrlik yolun nəticəsidir.

Lakin dünyanın geridə qalmış və inkişaf etməkdə olan ölkələrinin çoxmilyonlu fəhlələrinin mübarizəsi Avropa fəhlələrinin 200 il bundan əvvəl başladığı mübarizənin ilk mərhələsi səviyyəsindədir. Milyonlarla əməkçi üçüncü dünya ölkələrində, ilkin kapital yığımının rəhmsiz istismarı ilə üzləşir. Təkcə milli kapital deyil, bəlkə və əsasən xarici kapitalın, transnasional sərmayənin istismar obyektinə çevrilir. Burada da kənd şəhərin xammal mənbəyi və satış bazarıdır. Burada da kəndli əməyi yenicə yaranan və ibtidai şəkildə işləyən müəssisələr tərəfindən rəhmsizcəsinə istismar olunur. Uzun əsrlik mübarizə nəticəsində nisbi sosial müdafiyəyə nail olan Avropa fəhlələri ilə heç bir müdafiəsi olmayan və dəllal kapital tərəfindən rəhimsizcəsinə istismar edilən üçüncü dünya fəhlələrini eyniləşdirmək olmaz. Milyonlarla uşaq gida çatışmazlığı üzündən həlak olur, milyonlarla insan daxmalarda yaşayır, onlar ən adi insani höquqlardan belə məhrumdurlar. Dünya iki qütbə - zəngin və yoxsul ölkələrə parçalanmışdır. Bu qütblər arasında mövcud olan ziddiyyət, yoxsul ölkələrə mənsub olan fəhlələrin “öz” sahibkarı ilə xarici sahibkar arasında olan ziddiyyət fəhlə həmrəyliyinin beynəlmilliləşməsinin əsasını təşkil edir. 1 May bu həmrəyliyin mənəvi birliyinin əsası, bünövrə daşıdır.

Son illər dünyada baş verən dəyişikliklər fəhlələrin birliyinə təsir buraxmaya bilməz. Bir qütblü dünya zəif düvlətlərin və kiçik xalqların, o cümlədən fəhlələrin milli və sinfi mənafenin qorunması işini çətinləşdirir, digər zəhmətkeş siniflərin mənafeyini müdafiə etmək ilə birləşir, sosial tələblər milli və demokratik tələblərlə üst-üstə düşür.

Üçüncü dünya ölkələri ilə transnasional inhisar birlikləri arasındakı ziddiyyətlər daha da dərinləşir, istiqlal və demokratiya uğrunda mübarizə milli mənafeyin qorunmasının əsasını təşkil edir. Fəhlə həmrəyliyi milli azadlıq hərəkətilə culğalazır. Kiçik dövlətlər böyük dövlətlər qarşısında, zəif millətlər, güclü millətlər müqabilində, fəhlə sinfi isə inhisar birlikləri qarşısında müqavimət göstərir. 1 May həyatın tələblərindən irəli gələn bu birliyin təzahürlərindən biridir.

“Mühacir” qəzeti 11 may 1993-cü il.

Ə. Ə. Lahrudi.

Bakı nefti

Hava ilə neft daşınması təmin ediləcək

Amerika və Ingiltərə neft şirkətlərinin Azərbaycanda fəaliyyəti ilə əlaqədar hava nəqliyyatı ilə xeyli miqdarda neft daşınmaları gözlənilir. Bununla əlaqədar “Azərbaycan hava yolları” konserni ilə Amerikanın məşhur “Eveqrin interneşnl” aviasiya şirkəti arasında hava yolu ilə heft daşıması sahəsində birqə əməkdaşlığa dair müqavilə imzalanıb.

“Səhər” qəzeti 31.03.93

“Səhər” qəzetinin yazdığına görə hava yolu ilə nefft daşınması ən azı 20 il davam etməlidir. Neft “Eveqrin interneşnl” şirkətinin təyyarələri ilə daşınacaq, “Boin – 727” və “Boinq 747” tipli vneft daşıyan təyyarələri Amerikada Qaeston Aeroportu qəbul edəcək.

Dəniz yatağları

1992-ci il noyabrın 9-da dəniz Neft Şirkəti ilə Britiş Petrolium (AMOKO və Türkiyənin “Botoş” şirkəti) arasında memorandum imzalanmışdır. Həmin memorandumun tələbinə uyğun olaraq Bakı – Ceyhan (Aralıq dənizi, Iskəndərun körfəzi), Bakı – Novorossisk və Bakı – Boti istiqamətlərindən birində neft kəməri çəkilməsi nəzərdə tutulmuşdur.

“Azərbaycan” qəzeti, 31.03.93

“Teksako” işə başlayır

Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti ilə bağladığı müqaviləyə uyğun olaraq, dünyanın 7 aparıcı neft şirkətlərindən biri – “Teksako” Aşağı Kür çökəkliyində yerləşən Kürsəngi neft yatağında birgə tədqiqat işlərinə başlamışdır. 4-5 ay ərzində görüləcək işlərdən məqsəd yataqda neft hasilatını artırmaqın potensial imkanlarını öyrənməkdir.

Əlavə olaraq bildirmək istəyirik ki, Kürsəngi yatağı 1962-ci ildən işləməyə başlamış və indiyə qədər oradan 9 milyon ton neft çıxarılmışdır. 1987-ci ildən başlayaraq yataqda illik neft hasilatı 115 min ton aşağı düşmüşdü.

“Səhər” qəzeti. 8.04.93

Neftin siyasi mənası

Neft Azərbaycanın bu gününün və gələcək nəslinin övladlarının gücüdür, sərvətidir. əgər biz bunu satırıqsa, demək öz gücümüzü satırıq, gələcəyimizi satırıq. əgər xarici neft şirkətləri bu yataqların işlədilməsini 35-40 il nmüddətində başa çatdıracağını və ildə azı 40-45 mln. Ton neft hasil edəcəyinin layihəsini hazırlayırsa bəs sonrakı nəsilə nə qalacaq? Gələcək potensial aqressordan ölkəmizi necə müdafiə edəcək?

Açıq deməliyik ki, indi dəniz neftinin müqəddəratı həll olunur, bu tarixi bir andır, səhvə yol versək, tarix heç kimi bağışlamaz.

Bakı neftinə maraq hələ də azalmamışdır. əsrlərlə ibtidai şəkildə, son yüz ildə isə sənaye formasında Bakı nefti istifadə edilmişdir. Hələ hicri tarixinin 272-ci ilində (indi hicri tarixi 1413-cü ildir). Abbasi Xəlifə əl-Möhtəməd Bakının neft və duz mədənlərinin vergisini Qafqazın Dərbənd əhalisinə bağışlamışdı. Ərəb tarixçisi Məsudi hicri tarixinin 300- cü ilində Bakıda olmuş və Bakı neft mədənləri haqqında yazmışdır:

“Orada ağ neft bulaqları vardır. Heç vaxt sönməyən “daimi od” yanırdı”.

“Hüdudul Aləm” kitabında göstərilir ki, Deyləmistanda (Mazandaranda) işlənən nefti Bakldan gətirirlər.

Yaqut Həməvi “Məcəmül Büldan” kitabında Bakı nefti barədə belə yazır: “Bakı Dərbəndə yaxın Şirvan əyalətindədir. Bu şəhərdə böyük neft çeşməsi vardır ki, hər gün 100 dirhəm neft verir. Orada başqqa bir ağ neft çeşməsi vardır ki, yağ kimi gecə-gündüz axır, daimi yanan od şöləsi qalxır”.

27 avqust 1859-ci il 23 metr dərinliyi olan quyu neftə çatır. Bu hadisə Amerikada baş verir. Iki il sonra ikinci quyu qazılır. Neft fantan vurur. Bununla da neft istehsalı həddən artıq rövnəq tapır.

Ilk neft quyusu qazıldıqdan bir il sonra neft məhsulu istehsalı Amerikada ildə 300 tondan 70 min tona çatır. Neftin hər tonu 65 dollara satılır. Neftin ilk sənaye formasında istehsal edilməsi Dreik adlı Amerika polkovnikının adı ilə bağlıdır.

1859-cu ildən başlayaraq Amerika dünyanın ən böyük neft istehsal edən ölkəsi sayılır. Yalnız 1898-1901-ci illərdə Bakıda neft istehsalı genişləndi və Amerikadan qabağa düşdü.

Bakının ilk neft quyusu 1871-ci ildə (12 il Amerikadan sonra) qazıldı. 1901-ci ildə Bakı nefti 12 milyon tona çatdı ki, bu da o zamankı dünya neftinin yarısını təşkil edirdi. 1908-ci ildə Iranın cənubunda Məsçid Suleyman adlanan məntəqədə ilk neft quyusu qazıldı.

1923-cü ildə Iraqın Iran sərhədinə yaxın neftxana adlanan məntəqəsində neft çıxarılmağa başladı.

1932-ci ildə Bəhreyn adalarında neft çıxarılmağa başlandı:

1935-ci ildə Səudiyyə Ərəbistanında “Cəbəli Zöhran” adlanan məntəqədə neft tapıldı və 150 metr dərinliyində qazılan quyudan neft istehsal edildi.

1937-ci ildə Küveytdə, 1938-ci ildə isə Qətər əmirliyində neft istehsal edildi. Neft sənaye üsulu ilə çıxarılır və enerji daşıyıcısı kimi su, quru, hava nəqliyyatında və maşınlı sənayedə istifadə edilir. Amerikanın şimal və cənubunda neft axtarışı və çıxarılması ilə məşğul olan şirkətlər ABŞ-da təşkil edirdi. Ilk neft şirkəti Rokfeller ailəsinə məxsus olan standart Oyl Nyu-Çersi şirkətidir. Sonradan Kaliforniya, Sokoni Vakum, Teksak neft şirkətləri əmələ gəldi. XX-ci əsrin birinci onilliyindən başlayaraq Yaxın və Orta Şərq sənayesini ələ keçirən Brintiş Petrolium və Royal Daç “Şel” neft şirkətləri ilə rəqabət etdi. Ikinci dünya müharibəsi ərəfəsində xüsusilə müharibədən sonra dünya neft sənayesini, o cümlədən Yaxın Şərq neft sənayesini istismar edən böyük neft karteri təşkil edildi, dünya miqyasında neftin çıxarılmasını, emal edilməsini və satışını öz inhisarına aldı.

Onu da qeyd edək ki, Iraq neftinin imtiyazını alan “Royal Daç” şirkətinin nümayəndəsi 1869-cu ildə Istambulda anadan olmuş, ata və anası Türkiyə ermənisi olan, sonralar Portuqaliyanın Lissabon şəhərində yaşayan Gülbəngiyan olmuşdur. Həmin şirkətin səhmlərinin 5 faizi Gülbəngiyana məxsusdur.

1917-ci il oktyabr inqilabı xarici kapitalı Rusiyadan, o cümlədən Nobel və Montaşov neft şirkətlərini Bakıdan uzağlaşdırdı. Meft dövlət inhisarına verildi. Bakı nefti yeganə neft mənbəyi kimi Rusiyanın ixtiyarına keçdi.

Ikinci dünya müharibəsi neftin dünya siyasətində həlledici rol oynamasının şahidi oldu. Almaniyanın Mazdoka qədər irəliləməsi Bakı neftini ələ keçirtmək, Afrikanın şimalında isə marşal –Romelin əl- Ələmeynə (Misir) çatması bununla da Sues kanalını tutub fars körfəzinə çatmağa cəht etməsi Iran neftini ələ keçirtmək məqsədi daşıyırdı.

Indi Sovet Ittifaqının neft balansında Bakı neftinin rolu azalmış istehsal həcmi 1901-ci il səviyyəsinə enmişdir.

Rusiyanın Ural və Sibir məntəqələrində neft meydanları genişlənir, hər il 600 milyon ton neft istehsal olunurdu. SSSR-nin dağılması ilə başqa sənaye müəssələri kimi neft sənayesi də dağılır. Neftin istehsalı aşağı düşür, texnologiya köhnəlir. Rusiya neft sənayesi dərin böhran keçirir. Belə bir zaman başqa sahələrdə olduğu kimi neft sənayesinə də xarici kapitalın cəlb edilməsinə səy göstərilir.

Bu sahədə Azərbaycan daha irəli gedir. Britiş Petrolium və AMOKO şirkətləri Bakı neftini, ümumiyyətlə Azərbaycan neftini istismar etmək barədə Azərbaycan dövləti ilə müqavilə bağlanmışlar.

70 il tam daxili bazara əsaslanan Bakı və Rusiya nefti bu gün dünya neft şirkətlərinin (anqlo-sakaon neft şirkətlərinin) fəaliyyət zonasına qoşulur. Parçalanmış dünya birləşir, neftin istehsalı və satılması vahid dünya neft karterinin əlində mərkəzləşir.

Məqalənin başlanğıcında “Bakı qəzetlərindən göstərilən nümunələr dediklərimizin əyani nümunəsidir. Bakı nefti istehsal edilir, neft kəməri çəkilənə qədər hava tankerləri ilə Amerikaya daşınacaqdır.

Onuda qeyd edək ki, OPEK (Neft Istehsal Edən Ölkələrin Təşkilatı) ölkələri 24 mld. Barel neft istehsal edir. o xam neft kimi Qərbi Avropa, Şimali Amerika və Yaponiyaya daşınır, həmin ölkələrin sənaye müəssisələrini işə salır, hava, quru və su nəqliyyatını hərəkətə gətirir. Bu ölkələrin əhalisinin yaşayış səviyyəsi yüksəlir. Onlar (700 mln-a yaxın əhali) imtiyazlı millət kimi dünya xalqlarına ağalıq edirlər. başqa sözlə desək, OPEK ölkələrinin iqtisadiyyatı həmişəlik olaraq Qərb, Şimali Amerika və Yaponiya iqtisadiyyatının əlavəsinə çevrilmişdir.

Belə gedərsə Rusiya və Bakı nefti Qərb iqtisadiyyatı üçün xammal rolu oynayacaq, bu ölkələrin iqtisadiyyatı qərb iqtisadiyyatının əlavəsinə çevriləcəkdir.

Dünya iqtisadiyyatı bu prinsip üzərində qurulmuş keçmiş Sovet Ittifaqı ərazisində meydana gələn dövlətlər də həmin qanunauyğun prinsipinə əsaslanır. Vahid dünya iqtisadi orqanizmin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Bugünkü həqiqət belədir. Onu dəyişmək qanunauyğunluğa “qarşı çıxarmaqdır”.

“Mühacir” qəzeti 11 may 1993-cü il.

Ə. Lahrudi

Demokratiya imtahan qarşısında

Rus xalqı özünün dörd əsrlik tarixində ikinci dəfədir ki, demokratiyanın nə olduğunu gözü ilə görür və onun qorunub saxlanması uğrunda mübarizə aparır.

Rus imperiyasının meydana gəlməsi, təşəkkül tapması, böyük müstəmləkəçi bir dövlətə çevrilməsi, ancaq və ancaq qüddrət amilindən istifadə etmək yolu ilə mümkün olmuşdur.

Müstəmləkəçi dövlət güclü əzici aparata arxalanmaqla yanaşı özünün sosial bazası və ideoloji üstqurumunu da yaradır. Bu bütün ictimai sistemlərə və onların dövlət aparatına aid ümumi qanuna uyğunluqdan irəli gəlir.

Indi Rusiyanın tarixində yeni dövr başlanır. “Totalitar” sosializm iqtisadiyyatından “demokratik” bazar iqtisadiyyatına keçıd yeni sosial baza, ideoloji üstqurum meydana gətirir.

1985-ci ildən yenidənqurma adı ilə başlanan, indi reform adı ilə həyata keçirilən bu köklü sosial və iqtisadi çevriliş cəmiyyətin ikiyə bölünməsi ilə nəticələnsə də onun həyata keçirilməsi forması üzərində gərgin siyasi mübahisə gedir.

“Totalitar” sosializmdə iqtisadiyyat tam şəkildə dövlət orqanlarına tabe edilir. Vahid mərkəzdən idarə olunur. Burada sosial baza, ictimai mülkiyyətdən pay aparanlardan təşkil edilir. “Demokratik” bazar iqtisadiyyatına isə siyasi sistemin ictimai bazası, istehsal vasitələri üzərində mülkiyyət bərqərar edən sosial qruplardan ibarət olur. Siyasi hakimiyyət həm birinci və həm də ikinci ictimai sistemin mülkiyyət formasını mülkiyyətə sahib olan ictimai qrupların mənafeini qoruyur.

Insanlar arasında və insan kütləsindən yaranan sosial qruplar arasında yaranan münasibətlər, ibtidai mərhələdən başlayaraq yüksək mərhələyə qədər inkişaf edən münasibətlər mənafe üzərində qurulan münasibətlərdir. Mənafe isə ancaq madddi həyat və maddi varlıqdan irəli gəlir. Maddi mənafei nizamlayan, onun hüquqi institularını yaradan, həmin cəmiyyətin müxtəlif ictimai qruplarını mövqe və vəzifələrini müəyyənləşdirən qanunlar meydana gəlir. 400 illik Romanovlar imperatorluğu ən dəhşətli, ən qəddar feodal hərbi müstəmləkə imperatorluğu idi. Lakin bu imperatorluğun özünü ictimai bazası, hüquqi, siyasi, mədəni institutları və ideologiyası yaranmışdı ki, həmin ictimai qrupların (dvoryan, mülkədarların) mənafeinə siyasi, hüquqi, mənəvi və ideoloji həqqaniyyət qazandırsın. Bəşər tarixində həmişə belə olmuş və insan deyilən varlığın gələcək tarixi də belə olacaqdır. Biz mənafe üzərində qurulan münasibətlərin müxtəlif forma və şəklini 20-ci əsrdə görmüş, onun iştirakçısı və müşahidəçisi olmuşuq. Avropanın şərqində ictimai mülkiyyət meydana gəldi, dövlət mülkiyyəti formasında təzahür etdi.

Ictimai qruplar ancaq ictimai mülkiyyət üzərində qurulan sosial bazaya əsaslanır, meydana gəlmiş yeni dövlət həmin mülkiyyətin qorunub saxlanılması vəzifəsini öz öhdəsinə götürür. Bu mülkiyyəti qorumaq üçün polis sistemi işə düşür, bu istiqamətdə aparılan işlər əsasən ideoloji şəkil alır. “Hüquqi” institutlar vasitəsilə həyata keçirilir. Avropanın mərkəzində də totalitar rejim hakimiyyətə gəlir. Xüsusi mülkiyyət ən dəhşətli polis sistemi vasitəsi ilə müdafiə edilir.

Bu gün bəşər tarixində ilk dəfə təcrübə laboratoriyasında filtrləşən ictimai mülkiyyət “özünü” doğrutmadığı üçün dağılıb aradan gedir. Xüsusi mülkiyyətə əsaslanan kölgə iqtisadiyyatı və kriminal kapital ruşeym halından “kamillik” mərhələsinə çatır, cəmiyyətin əsas ictimai və iqtisadi bazasına çevrilir. Burada mənafe toqquşmaları meydana gəlir. Mənafe üzərində yaranan yeni sosial qruplar qarşı-qarşıya dururlar.

Rusiyanın son illərdəki həyacanlı və keşməkeşli siyasi həyatı məhz mənafe üzərində gedən həyacan və keşməkeşdir. Keçmiş iqtisadi sistem dağılıb onun üzərində qurulan hüquqi, mədəni, siyasi ideoloji dəyərlər aradan gedir. Siyasi və iqtisadi sistem iflicləşir. Yeni iqtisadi sistem “bazara” əsaslanan və müəyyən ictimai qrupun əlində toplanan və həmin qrup vasitəsilə idarə olunun iqtisadiyyat yaratmaq, onu formalaşdırmaq, dinamik hala salmaq görünür “demokratik” diktatura yolu ilə mümkündür. Belə bir ictimai və iqtisadi sistemə keçmək Rusiya üçün baha başa gılir. Onun 400 illik imperatorluğu dağılır, qüdrətli fövqul dövlət nüfuzu aradan gedir, iqtisadi və siyasi aslılığı qüclənir. Lakin kapitalın vətəni olmur. Mənfəət və mənafe üzərində qurulan münasibətlər milli qürur, milli bazar və milli şəxsiyyəti kölgə altına alır.

Rusiyada baş verən son çəkişmələr, xalq deputatları qurultayı ilə prezident arasında şiddətlənən mübarizə parlament respublikası, yoxsa prezident respublikası şəklində təzahür edir və cəmiyyətdə meydana gələn yeni ictimai qrupların mənafeinə tabe edilir.

Prezident aparatının hazırladığı konstitusiya layihəsi müəyyən ictimai bir qrupun mənafei nöqteyi nəzərindən hazırlanmış layihədir. Həmin konstitusiyanın nəzərdə tutduğu dövlət quruluşu, xüsusi mülkiyyətə əsaslanaraq bazar vasitəsi ilə nizamlanan iqtisadiyyatın formalaşması və inkişafı üçün hüquqi əsas yaradır. Həmin layihənin müddəalarına görə prezident Rusiya Federasiyasının dövlət başçısıdır. Prezident konstitusiyanın zaminidir, Prezident bilavasitə yüksək dövlət vəzifələrini təyin edir. ya da seçilmək və təyin edilmək üçün onları federal məclisə namizəd göstərir. Federal məclisin seçkisini müəyyən edir. Vaxtından əvvəl federal məclisi buraxır, ümumxalq referendumu keçirir. Prezident Rusiya qoşunlarının baş komandanıdır. Prezident Rusiya Federasiyasının təhlükəsizlik şurasına rəhbərlik edir. prezident dövlət orqanları arasında meydana gələn ixtilafların həll edilməsində hakimiyyət rolu aynayır”.

Yeni layihənin qəbul edilməsi üçün fikri və psixaloji zəmin hazırlanır. Xüsusi mülkiyyətin hakim mülkiyyətə çevrilməsində marağlı olan qüvvələr belə bir konstitusiyanın qəbul edilməsinə nail olmağa çalışırlar.

Güclü prezidentlik respublikası yaradılması ilə maraqlanan daxili və xarici qüvvələr bütün imkanları bu istiqamətdə səfərbər etmişlər. Heç də təsadüfi deyil ki, Rusiya kilsəsi və Rusiya Federasiyasının kütləvi informasiya vasitələri Romanovlar evinin yaradılmasının 380 illiyini və Romanovlar sülaləsinin son padşahının anadan olmasının 125 illiyini təntən ilə bayram etməyə hazırlıq görürlər.

1917-ci il inqilabı Romanovlar sülaləsini, sonra isə burjua hakimiyyətini devirdi. Rusiyada köhnə ictimai və iqtisadi quruluş yeni ictimai quruluş ilə əvəz edildi. Yeni quruluş özünün hüquqi, siyasi, ideoloji institularını yaratdı. Bu gün tarix təkrar olunur. Ictimai quruluş dəyişilir. Yeni qurulan ictimai, iqtisadi sistem özünün hüquqi, siyasi, ideolji institularını yaradır.

Romanovlar evi Rusiyaya, onun mənafeinə xidmət edən dövlət forması kimi təbliğ edilir. Romanovlar sülaləsinin son padşahı ikinci Nikolaydan Isa məsih surəti yaradılır. Bu indiki rejim üçün təbii haldır. Hakimiyyət zor aparatı deməkdir. Mənafe üzərində yazılan qanunlar zor işlətmək yolu ilə cəmiyyətdə “sabitlik”yaradır.

Romanovlar manarxiyasını (feodal diktaturasını), totalitar sosializm (proletar diktaturası) əvəz etdi. Görəsən totalitar sosializmdən sonra yaranmaqda olan demokratik hakimiyyət burjuaziya diktaturası formasında təzahür etməyəcəkmi?

Ictimai qruplar arasında şiddətlənən Rusiyanın taleyini həll edən barışmaz mübarizə üçün yeni konstitusiyanın qəbul edilməsi ilə bağlıdır. Demokratiya imtahan qarşısındadır.

“Mühacir” qəzeti 15 iyun 1993-cü il.

Ə. Lahrudi.

Bir neçə Vyetnam

Insanlar bir-birlərinə bağlı olan vahid bir orqanizmdir. Özü də elə bir orqanizm ki, Sədinin dediyi kimi, onun üzvlərindən biri ağrıdıqda bütün üzvlər sızlayır:

Bəni adəm əzaye yek digərənd,

Ki dər afərineş ziyek cövhərən.

Co ozvi be dərd avərəd rüzgar,

Digər ozvha ra nəmanəd qərar.

To kəz mehnəte digəran biqəmi,

Hə şayəd ke, namət nəhənd adəmi.

Bütün canlı orqanizmlərdə oldağa kimi cəmiyyətdə də ziddiyətlər şəklində büruz edən narahatlıq meydana gəlir. Həmin ziddiyyətlərin həll edilməsi zərurəti ortaya çıxır. Lakin bu ziddiyyətlərin aradan qaldırılması yolları, həmin yolların, axtarılmasında meydana çıxan metodlar müxtəlifliyi bəşəriyyəti canlı bir orqanizm kimi qarşı-qarşıya qoyur. Sədinin dediyi kimi bir üzvün ağrıması ilə bütün əzələlər ağramağa başlayırlar. Bu isə insanların bir-birinə kömək etməsi, bir-birinin əlindən tutması və biri digərinə arxalanması ideyasını irəli sürür. Elə buna görə də böyük mütəfəkkirlər, filosoflar və maarifpərvərlər bəşəri mənəvi paklığa çağırsalar da insanların idarə edilməsində fiziki təsir vasitələri başlıca amilə çevrilir, geniş miqyasda işə salınır.

Fiziki təsir ayrı-ayrı ölkələrin çərçivəsindən çıxır, ölkələrarası təzyiq vasitəsinə çevrilir. Bu metoddan istifadə edilməsi nəticəsində ancaq 20-ci əsrdə böyüklü-kiçikli 130 müharibə baş vermiş, 120 milyon adam yaşamaq hüququndan məhrum edilmişdir.

Sədi kimi dünya görmüş böyük mütəfəkkərlərin insan üçün arzuladıqları bərabərlik prinsipi həyata keçirilmir. Çox vaxt yaşayış hüququ belə onun əlindən alınır.

1917-ci il Rus inqilabı, 49-cu il Çin inqilabı bərabərsizliyə son qoymaq və insanların azad yaşaması naminə qələbə çaldı. Min illərlə ənənə şəkli alan, insanlar arasında birgə yaşayış normalarını nizamlayan “qanun”lar vasitəsilə qorunan imtiyazlara son qoyuldu. Bərabarliyə əsaslanan yeni həyat tərzi meydana gəldi. lakin heç bir imtiyaza əsaslanmayan bu bərabəlik də fiziki təsir yolu ilə həyata keçirildi. Bir-birinə bağlı olan insanlar yeni parçalanma, sosial bazaya əsaslanan milli parçalanma əmələ gəldi. Bəşəriyyət barışmayan qarşı-qarşıya durma ilə üzləşdi. Bərabərsizliyə əsaslanan ənənəvi həyat tərzini qoruyub saxlamaq istəyən və ənənələri sındıraraq bərabərliyə əsaslanan yeni həyat tərzi qurmaq istəyənlər öz həyat tərzini başqasına qəbul etdirmək üçün isti və soyuq müharibəyə əl atdılar.

Orta xətti qəbul etməyə hazır olmayan sağ və sol radikalizm bəşəriyyəti fəlakətə doğru yönəltdi. Qərb və Şərq məfhumları, sosializm və kapitalizm fenomenləri Yer Kürəsini təcrübə laboratoriyasına çevirdi. “Ənənəvi” cəmiyyətin (Kapitalizmin) qorunub saxlanılması, Şərqdə əldən çıxan mövqelərin geri alınması siyasi cərəyan və hərbi blok şəkli aldı. Qərbi Avropa onun aparıcısı Amerika isə başçısı oldu.

Ənənələri sındırıb yeni həyat (sosializm) quran Şərq isə öz mövqrlərini möhkəmləndirməyə, sosializmin ümumdünya qələbəsini təmin etməyə çalışan qüvvə kimi çıxış etdi. Bu cərəyanın başında Sovet Ittifaqı dayandı. Dünyada iki siyasi cərəyan və iki blok formalaşdı. Tərəflər bir-birini məhv etmək üçün bütün vasitələrdən, o cümlədən yerli müharibələr adlanan zorakılıq vasitəsindən istifadə etdilər. Qərb Şərqin fikri və fiziki yürüşünün qabağını almaq üçün Yaxın Şərq böhranı (Israil – Ərəbmünaqişələri), Hind – Çin böhranı (Vyetnam müharibəsi), (Karayib dənizi böhranı), (Kubanın müharibəsi). Şimali Afrika böhranı (Fransa, Əlcəzair müharibəsi), Sues kanalı böhranı (Misirə qarşı Ingilis, Fransa və Israil təcavüzü), Tayvan – boğazı dövranı (Çin – Amerika münaqişəsi), Koreya müharibəsi, Cənubi Afrika böhranı (Portuqaliya müstəmləkəçilərinə qarşı milli-azadlıq hərəkatı və oporteidin güclənməsi) və onlarla belə isti müharibənin qızışdığı böhranlar müasir dövrün xarakterik böhran idi. Bu da orqanizmin “xəstələnməsi” və bu “xəstəliyin” “cərrahlıq” yolu ilə “müalicə edilməsi” metoduna çevrildi. Şərqlə Qərb arasında yaranan ziddiyətin həlli özünün fiziki təsir vasitəsindən istifadə edilməsi metodunda tapdaladı. Bu zaman Şərq bloku iki yerə parçalandı. Sovet Ittifaqı və Çin həmin ziddiyyətlərin həll edilməsində bir-birinə daban-dabana zidd olan konsepsiyalar yaratdılar.

Sovet Ittifaqı Şərqlə Qərb arasında dinc yanaşı yaçamaq prinsipinə əsaslanan münasibətlər yaratmaq konsepsiyasını irəli sürdü. Çin isə müharibələr yolu ilə Qərbi dizə çökdürmək və aradan aparmaq konsepsiyasına üstünlük verdi. 30 il silahlı mübarizəyə başçılıq edən və böyük partizan ordusunun Çinin mərkəzi rayonlarından uzanan geniş məsafəni keçib şimal-şərq məntəqəsində istehkamlar yaradan Mao Teze Dün dünyanı sosialistləşdirmək üçün heç bir Vyetnam yaradılmasını, Amerikanın belə müharibələrlə əlbəyaxa olmasını, uzun və eyni zamanda yorucu müharibələrlə zəifləyib və nəhayət təslim olması konsepsiyasini irəli sürürdü.

Dinc yanaşı yaşamaq prinsipi Mao Teze Dun tərəfindən təslimçilik prinsipi kimi qiymətləndirildi. Qarşı-qarşıya durma və müharibə yolu ilə ziddiyətləri həll etmək konsepsiyası Sovet rəhbərləri tərəfindən macəraçülüq konsepsiyası adlandırıldı.

Ikiyə (“Kapitalizm və sosializmə”) parçalanmış vahid orqanismin “birləşdirilməsi” üçün işlənib hazırlanan bu (konsepsiyaların müəllifləri) görünür, həyatın real imkanlarını, qüvvələr nisbətinin ağır yüngüllüyünü araşdırmadan təslimçiliyə və macəraçülüğa yuvarlandılar.

Kəndli üsyanlarını dünya inkişafının hərəkətverici qüvvəsi adlandıran, dünyanı şəhər və kəndə təqdim edərək kəndin şəhəri mühasirə etməklə dünyanın sosializm prinsipi əsasında birləşməsinə nail olmağa cəhd edən Mao Teze Dun həyata göz yumdu. Onun radikal konsepsiyası özü ilə dəfn edildi. Çin dinc yanaşı yaşamaq konsepsiyasını yeni siyasət və yeni hərəkət xətti kimi qıəbul etdi. Sovet Ittifaqı dinc yanaşı yaşamaq siyasətini açıq təslimçilik məqamına çatdırdı. “Parçalanmış” dünya birləşdi. Vahid “cövhərdən” yaranan və bir-biri ilə üzvi şəkildə bağlı olan “bəni adəm” (adəm övladı) “ümumbəşər” dəyərlər üzərində qurulan ənənəvi ictimai sistemi (kapitalizm sistemini) yenidən bərpa etdi. Bu isə insanın əzablarına son qoymadı Mao teze Dunun arzu etdiyi və tam inamla təbliğ etdiyi Vyetnamların (Amerika ilə Vyetnam arasında gedən Hind-çin müharibəsi) sayı azalmadı. Dünya Mao Teze Dundan sonra da onun konsepsiyası ilə yaşayır. O zaman Amerika qoşunları kiçik bir xalqın müqavimətini sındıra bilmədi. Vyetnam cəngəllərində girə düşdü. Həqarətlə Vyetnamı tərk etməyə məcbur oldu.

Bugünkü dünyada bir çox Vyetnamlar yaranmışdır. Bu Vyetnamları Maoistlər yox, amerikalılar özləri yaratmışlar. Fars körfəzi Vyetnamı, Somali Vyetnamı, Bosniya Vyetnamı. Bu Vyetnamlarda Amerika qoşunları bilavasitə iştirak edir. Qarabağ, Abxaz Vyetnamı, Tacigıstan Vyetnamı Amerikanın “diqqət mərkəzində”dir. Bu Vyetnamlarda da yaşılpapaq BMT əskərlərinə Amerika generalları başçılıq etməyə hazırlaşırlar, Iran, Şimlai Koreya və Liviya gələcək vyetnamlar sırasına daxil olmaq üçün yeni “namizəd”lərdir.

XX əsr elmi və texniki inqilab əsridir. Kosmik fəzanın insan tərəfindən fəth edildiyi əsrdir. Eyni zamanda bir-birinə bağlı olan insanların fəlakətə düçar olduğu əsrdir. Onlarla müharibə ocağının alovlandığı, aclığın və yoxsulluğun insanlara divan tutduğu əsrdir. Toxun acdan xəbəri olmayan əsrdir. Insanların əməyinin məhsulu olan milyardların rifahı üçün deyil, onların məhv edilməsi üçün sərf edilən əsrdir. Bu elə bir əsrdir ki, dünyaya ağalıq etmək xülyası ilə yaşayan kiçik bir qrup dövlətlər insanları bundan sonra da özlərinə tabe etməyə cəhd edir. Xalqları qarət etmək üçün aparılan müharibəyə milyardlarla pul xərc edilir. Bu isə həmin ölkələrin milli sərvətinin puça çıxması, əhalinin yaşayış səviyyəsinin aşağı düşməsi, nəticə etibarı ilə “arxa cəbhədə” xalqın “öz” hökumətlərinə qarşı üsyan etməsi üçün zəmin hazırlayır.

Bu gün Qərb ideoloji rəqiblə üzləşməsə də fiziki cəhətcə birləşən “vahid” cəmiyyət daxilində mövcud olan ziddiyətləri dinc yollarla həll etməyə qadir deyil. Həmişə olduğu kimi yenə də fiziki təsirdən başlıca təsir kimi istifadə olunur.

Fiziki təsirə və qanlı müharibələrə ancaq o zaman son qoyulacaqdır ki, Sədi kimi böyük mütəfəkkirlərin, filosfların və maarifpərvərlərin yaratdıqları bəşəri konsepsiya, bu və ya digər ölkə tərəfindən deyil, bütün xalqlar və ölkələr tərəfindən qəbul edilsin, vahid “cövhər”dən əmələ gələn bəni adəm heç bir ayrı-seçkiliyə məruz qalmadan bərabər yaşamaq hüququ əldə edə bilsin.

1. Bəni-adəm bir-birinə bağlı olan üzvlərdən ibarətdir.

Xilqətdə vahid təbiətə malikdir.

Zaman həmin üzvlərindən birini ağrıtsa, başqa üzvlər sakit qalmaz.

Başqalarının qəminə laqeyd qalanı insanl adlandırmaq olmaz.

“Mühacir” qəzeti 31 avqust 1993-cü il.

Ə. Lahrudi

Moskva - üçüncü Roma

Oktyabr ayının 9-da Iranlı Mühacirlər Cəmiyyətinin klubunda elmi-siyasi, konfrans keçirildi. Konfrans Gülüstan müqaviləsinin 180 və Türkmənçay müqaviləsinin 165 illiyinə həsr edilmişdi. Konfrans Vahid Azərbaycan Partiyası və Azərbaycan Demokrat Firqəsinin təşəbbüsü ilə təşkil olmuşdu.

Konfransı Vahid Azərbaycan Partiyasının sədri, psixologiya elmləri namizədi, Azərbaycan Respublika prezidenti seçkilərində öz namizədliklərini irəli sürən üç namizəddən biri Kərrar Əbilov giriş sözü ilə açdı. O, Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrini, işğalçıların Azərbaycan xalqına zorla qəbul etdirdiyi müqavilə kimi qiymətləndirildi və bugünkü Azərbaycanın uzun tarixi bir dövrdən sonra müstəqilliyə nail olmasından və həmin müstəqilliyin qorunması üçün milli birliyin zəruriliyindən danışdı.

Konfransda Azərbaycan Demokrat Firqəsinin sədri Əmirəli Lahrudi məruzə ilə çıxış etdi.

Məruzə ilə əlaqədar suallara ətraflı cavab verildi. Konfransda çıxış edənlər Rus imperatorluğunun təcavüzkar siyasəti barədə, eləcə də bugünkü Azərbaycanın müasir vəziyyəti haqqında ətraflı cavab verildi. Konfrans – Kərrar Əbilovun son sözü ilə öz işini başa çatdırdı. Konfransa təqdim olunan məruzə qəzetimizin həmin nömrəsində dərc edilir.

Bizə gəlib çatan yazılı tarix böyük imperiyaların yaranması və onların dağılması tarixidir. Biz bu günkü çıxışımızda Rus imperiyasının yaranması və süqutunun səbəblərindən danışacağıq.

Bu imperiya 400 illik qanlı və ziddiyyətli yol keçmiş, başqa xalqların torpaqlarını işğal edərək öz ərazisində birləşdirməklə, imperiyanın sərhədlərini Şimaldan Baltik dənizinə, Uzaq Şərqdən Sakit Okeana, Cənubdan Qara dəniz və Araz çayına qədər genişləndirmişdir. “Gülüstan” və “Türkmənçay” müqavilələri bu imperatorluğun son işğalçılıq sənədləri kimi tarixə səbt olmuşdur.